एमाले, कांग्रेस र नेकपाबीच देखिएको फरक–समानता
काठमाडौं ४ माघ । नेपालका ठूला दलहरू चुनावी मैदानमा उत्रँदा टिकट वितरण केवल संगठनात्मक प्रक्रिया होइन, नेतृत्वको राजनीतिक दर्शन, आन्तरिक लोकतन्त्र र सत्ता अभ्यासको ऐना बन्छ। पछिल्ला दिनमा नेकपा एमाले, नेपाली कांग्रेस र नेकपा (नेकपा मा देखिएको टिकट वितरणको शैलीले यही तथ्यलाई अझ स्पष्ट बनाएको छ।
एमाले : केन्द्रीकृत नेतृत्व, महाधिवेशनको ‘रिसिबी’
नेकपा एमालेमा टिकट वितरण अध्यक्ष केपी शर्मा ओली–केन्द्रित सत्ता संरचना मार्फत अघि बढेको देखिन्छ। ११औं महाधिवेशनमा आफूविरुद्ध उभिएका नेताहरू—ईश्वर पोखरेल, योगेश भट्टराई समूह—लाई टिकट नदिनु राजनीतिक प्रतिशोध जस्तै देखिएको छ।
पार्टी विधानले सामूहिक निर्णय र संस्थागत प्रक्रिया परिकल्पना गरे पनि व्यवहारमा उम्मेदवार चयन एकलौटी अधिकार मा सीमित भएको छ।
एमालेमा टिकट इनाम र दण्ड को उपकरण बनेको छ—वफादारलाई संरक्षण, प्रश्नकर्तालाई बहिष्कार।
👉 सन्देश: चुनाव जित्नुभन्दा पहिला नेतृत्व अनुशासन र सत्ता नियन्त्रण।
नेपाली कांग्रेस : कानुनी वैधता बनाम राजनीतिक संक्रमण
कांग्रेसमा तस्वीर फरक तर तनावपूर्ण छ। विशेष महाधिवेशनपछि गगन थापा नेतृत्वलाई निर्वाचन आयोगले दिएको वैधानिकताले पार्टीलाई संक्रमणकालीन लोकतान्त्रिक प्रयोगशाला बनाएको छ।
कांग्रेसमा टिकट वितरण संस्थागत रूपमा संसदीय बोर्डमार्फत गर्ने भनिए पनि, शेरबहादुर देउवा–आरजु देउवा जस्ता पुराना नेतृत्वलाई “अब विश्राम” को संकेत दिनु पुस्तान्तरणको राजनीतिक घोषणापत्र हो।
तर कांग्रेसमा एमालेजस्तो खुला प्रतिशोध होइन, कानुनी आवरणमा राजनीतिक पुनर्संरचना देखिन्छ।
देउवा पक्ष अदालत जाने निर्णयमै पुगेको छ, जसले कांग्रेसलाई न्यायिक लोकतन्त्र बनाम संगठनात्मक एकता को द्वन्द्वमा पुर्याएको छ।
👉 सन्देश: नेतृत्व परिवर्तन अब चुनावी गणित मात्र होइन, कानुनी वैधताको प्रश्न।
नेकपा : सहमति, प्रतीकात्मक लोकतन्त्र
नेकपामा टिकट वितरण अझै पनि शीर्ष तहको सहमति र सन्तुलन मा आधारित छ। अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ ले प्रत्यक्ष टकरावभन्दा समायोजन र प्रतीकात्मक समावेशिता रोज्दै आएका छन्।
तर यो शैली पनि सीमाहीन लोकतन्त्र होइन। नेकपामा पनि अन्तिम निर्णय शीर्ष नेतृत्वमै केन्द्रित छ, तर त्यसलाई वैचारिक एकता र क्रान्तिकारी इतिहास को आवरणले छोपिन्छ।
👉 सन्देश: खुला संघर्षभन्दा नियन्त्रण गरिएको सहमति।
तीन दल, तीन मोडेल
| दल | नेतृत्व शैली | टिकट वितरणको चरित्र | प्रमुख जोखिम |
|---|---|---|---|
| एमाले | कडा केन्द्रीकरण | वफादारी–आधारित | आन्तरिक विभाजन |
| कांग्रेस | कानुनी–संक्रमणकालीन | संस्थागत देखिने तर राजनीतिक | न्यायिक–राजनीतिक द्वन्द्व |
| नेकपा | सहमति–केन्द्रित | प्रतीकात्मक समावेशिता | वैचारिक शिथिलता |
दक्षिण एसिया र अमेरिकी दृष्टिकोणबाट हेर्दा
दक्षिण एसियामा पार्टीहरू अझै पनि नेता–केन्द्रित छन्। भारतमा बीजेपी (मोदी–केन्द्रित), पाकिस्तानमा पीटीआई, बंगलादेशमा अवामी लिग—सबैमा टिकट नेतृत्वको नियन्त्रणमै छ। नेपाल अपवाद होइन।
अमेरिकी नीति वृत्त का लागि नेपालमा दलहरूको आन्तरिक लोकतन्त्र भन्दा पनि स्थायित्व, चुनावको समयमै सम्पन्नता र विदेश नीतिको निरन्तरता प्राथमिक हुन्छ। त्यसैले एमालेको कडा नियन्त्रण, कांग्रेसको कानुनी प्रक्रिया र नेकपाको सहमति—तीनै स्वीकार्य मोडेल मानिन्छन्, जबसम्म प्रणाली नडगमगाओस्।
तर दीर्घकालमा, अमेरिकी र पश्चिमी लोकतान्त्रिक मूल्यसँग सबैभन्दा नजिक देखिने प्रयोग अहिले कांग्रेसभित्रको संस्थागत संक्रमण हो—यद्यपि त्यसले अल्पकालीन अस्थिरता जन्माएको छ।
निष्कर्ष : चुनावभन्दा ठूलो प्रश्न
आउँदो निर्वाचन केवल सरकार कसले बनाउँछ भन्ने प्रश्न मात्र होइन।
यो चुनावले सोधिरहेको छ—
नेपालका ठूला दलहरू नेता–केन्द्रित रहिरहन्छन्
कि संस्थागत लोकतन्त्रतर्फ साँच्चै सर्छन् ?
एमाले अनुशासन रोज्दैछ,
कांग्रेस संक्रमण भोग्दैछ,
नेकपा सन्तुलन खोज्दैछ।
तर अन्ततः मतदाताले कुन मोडेललाई स्वीकार्छन् भन्ने प्रश्न अझै खुला छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्