जब म १९८० को दशकमा द न्यूयोर्क टाइम्सका लागि ताइवानको कभरेज गर्न थालेँ, त्यसबेला ताइवान मार्सल लको अधीनमा थियो। विपक्षी दलहरूमाथि प्रतिबन्ध थियो, असन्तुष्टहरूलाई जेल हालिन्थ्यो। प्रतिव्यक्ति आय मात्र ४ हजार डलर थियो। सरकारले मलाई नै बढी अनुकूल समाचार लेख्न भन्दै घूस दिन खोजेको थियो।

आज स्थिति पूर्ण रूपमा उल्टिएको छ। इकोनोमिस्ट इन्टेलिजेन्स युनिटको डेमोक्रेसी इन्डेक्सअनुसार ताइवान अहिले अमेरिकाभन्दा बढी प्रजातान्त्रिक छ। फ्रिडम हाउसले पनि ताइवानलाई अमेरिकाभन्दा बढी स्वतन्त्र भनेको छ।

यसबाहेक, ताइवान प्राविधिक चमत्कार बनेको छ। रेस्टुरेन्टमा रोबोटले सेवा दिन्छन्। प्रतिव्यक्ति आय जापानकोभन्दा बढी छ। विश्वको ९० प्रतिशतभन्दा बढी अत्याधुनिक कम्प्युटर चिप्स ताइवानले नै उत्पादन गर्छ। यो विश्व अर्थतन्त्रको सबैभन्दा अपरिहार्य केन्द्र बनेको छ।

त्यस्तै, १९८९ मा भियतनामको पहिलो भ्रमणमा प्रतिव्यक्ति आय करिब १०० डलर थियो। ह्यु शहरको एउटा उत्कृष्ट होटलमा हामी बसेका थियौं—छतबाट मुसाहरू पानीझैं खसिरहन्थे।

गत महिना मैले शेराटन होटलमा बसेको थिएँ। अहिले भियतनामको प्रतिव्यक्ति आय करिब ५ हजार डलर छ। शहरहरूमा स्काइस्क्र्यापरहरू उभिएका छन्। आर्थिक वृद्धिदर ८ प्रतिशत छ—विश्वकै उच्चमध्ये एक। गत वर्ष स्टक मार्केट ३७ प्रतिशतले बढ्यो। हो चि मिन्ह सिटीमा औसत आयु ७७ वर्ष छ—केही अमेरिकी राज्यहरूकोभन्दा बढी।

एसियाको अधिकांश भागमा यस्तै चमत्कारिक परिवर्तन भएको छ। केही देशले एक दशकभन्दा कम समयमा अर्थतन्त्र दोब्बर बनाएका छन्। ओईसीडीका अनुसार उदीयमान एसियाली अर्थतन्त्रहरू (चीन, भारत, इन्डोनेसिया, भियतनाम आदि) ले गत वर्ष विश्व आर्थिक वृद्धिमा सबैभन्दा बढी योगदान दिए। सन् २०२६ मा पनि यही क्रम कायम रहने अनुमान छ।

मलाई एसियाको कभरेज गर्न पाउने मौका त्यसबेला मिलेको थियो किनभने १९८० को दशकमा यो क्षेत्रलाई अमेरिकामा महत्व दिइँदैनथ्यो। द टाइम्सले मलाई जस्तो जवान रिपोर्टरलाई पठाउन कुनै आपत्ति गरेको थिएन। तर अहिले एसिया यति छिटो बदलिएको छ कि हेराक्लिटसको भनाइअनुसार—त्यही एसियामा दोस्रो पटक पाइला राख्न सम्भव छैन। (यद्यपि म्यानमार र उत्तर कोरियाको अवस्था भने उस्तै छ।)

एसिया एकसमान छैन। तर जापान र साना ‘टाइगर’ अर्थतन्त्रहरू (हङकङ, दक्षिण कोरिया, ताइवान, सिङ्गापुर) बाट सुरु भएको प्रगति चीन र दक्षिणपूर्वी एसियामा फैलियो। हालै बंगलादेश र भारतसम्म पुग्यो। यसको मुख्य कारण मानव पूँजीमा लगानी र सावधानीपूर्ण आर्थिक नीति थियो।

अमेरिकाको प्रजातन्त्र र समाज पछिल्ला वर्षहरूमा संघर्षमा छ—अधिनायकवादी प्रवृत्ति, असमानता र असन्तुष्टिको भुमरीमा फसेको छ। यस सन्दर्भमा एसियाका केही सफलताबाट अमेरिकाले के सिक्न सक्छ भन्ने प्रश्न मेरो मनमा बारम्बार आउँछ।

मेरो मुख्य जोड शिक्षा दिएको परिवर्तनकारी शक्तिमा छ। यो नयाँ विचार होइन। १९८० को दशकदेखि म र मेरी श्रीमती एसियाली स्कूलहरू भ्रमण गर्दै आएका छौं। १९९० को दशकमा हाम्रा छोराछोरीलाई जापानमा स्कूल पठाएका थियौं। हरेक पटक भ्रमण गर्दा मलाई यस्ता समाजप्रति ईर्ष्या लाग्छ जसले अमेरिकाभन्दा बढी शिक्षा मूल्यवान ठान्छन्।

यो जोश पूर्वी एसियाको कन्फ्युसियन परम्पराबाट आएको हो—शिक्षा नै महिमाको बाटो हो। आज पनि चिनियाँ गाउँहरूमा पुराना ‘पाइफाङ’ स्मारकहरू भेटिन्छन् जसले सयौं वर्षअघि इम्पेरियल परीक्षामा उत्कृष्ट ‘जिन्सी’ डिग्री हासिल गर्ने स्थानीय व्यक्तिको सम्मान गर्छन्। (अमेरिकी गाउँमा कुनै पीएचडीको सम्मानमा स्मारक कहिले देख्नुभयो ?)

आधुनिक समयमा पूर्वी एसियाली स्कूलहरूमा विद्यार्थी र शिक्षकहरूले भन्छन्—’हट’ केटा–केटीहरू भनेका भ्यालेडिक्टोरियन (उत्कृष्ट विद्यार्थी) हरू हुन्। यो नर्डहरूको स्वर्ग हो। यस्तो मूल्यांकनले धेरै विद्यार्थीलाई अथक मेहनत गर्न प्रेरित गर्छ।

हो चि मिन्ह सिटीमा मैले भेटेकी ट्रान हा होआङ चाउको कथा यसको उदाहरण हो। उनलाई कलेज पढ्ने पैसा थिएन तर डिग्री लिने अठोट थियो। उनले पूर्णकालीन काम र पूर्णकालीन अध्ययन दुवै गरे। दिनभरि विश्वविद्यालयमा पढेर रातभरि कफी शपमा काम गर्थिन्—सातै दिन।

उनी कहिले सुत्थिन् ? “ग्राहक कम हुँदा बिहान ३ देखि ५ बजेसम्म कफी शपमै सुत्थेँ,” उनले मलाई भनिन्। वीकेण्डमा पनि थप सुत्थिन्।

खाना किन्ने पैसा पनि पुग्दैनथ्यो। भोकै बस्नुपर्थ्यो। तर उनको लगनले फल दियो। उनले कोभिड र सर्वाइकल भर्टिब्रेमा अनुसन्धान गरेर पुरस्कार जितिन्। पुरस्कारको नगदले खाना खान सहयोग भयो।

शिक्षाप्रतिको यस्तो सम्मानले सिङ्गापुरको स्कूलहरूलाई विश्वकै उत्कृष्ट बनाएको छ। दक्षिण कोरिया, ताइवान, हङकङ र जापान पनि यसै सूचीमा छन्।

अमेरिकीहरू आफ्ना छोराछोरीको शिक्षामा लगानी गर्छन् तर अरूका छोराछोरीको शिक्षामा लगानी गर्न उत्साहित हुँदैनन्। ताइवानको संविधानले दशकौंसम्म शिक्षा, संस्कृति र विज्ञानका लागि राष्ट्रिय बजेटको कम्तीमा १५ प्रतिशत छुट्याउनुपर्ने व्यवस्था गरेको थियो। अहिलेको कानुनले सबै तहको सरकारको कुल बजेटको कम्तीमा २२.५ प्रतिशत शिक्षा क्षेत्रमा जानुपर्ने व्यवस्था गरेको छ। (अमेरिकामा संघीय बजेटको २ प्रतिशतभन्दा अलि बढी र राज्य/स्थानीय बजेटको करिब एक तिहाइ मात्र शिक्षा क्षेत्रमा जान्छ।)

एसियाका हरेक बालबालिका आदर्श होइनन्। गरिबी, असमानता र अन्याय अझै धेरै छ। शिक्षा सबै समस्या समाधान गर्ने औषधि होइन—उत्तर कोरियामा राम्रा स्कूल छन् तर देश गरिब र अधिनायकवादी छ। तर कन्फ्युसियन प्रभाव भएका देशहरूमा शिक्षाप्रतिको सम्मान यति गहिरो छ कि यसले युवावस्थाको हर्मोनलाई पनि जित्छ।

हो चि मिन्ह सिटीको प्रविधि विद्यार्थी फान थि माइ डुएन (२० वर्ष) ले मलाई भनिन्, “डेटिङ वा प्रेमी बनाउनु आवश्यक छैन। मेरो प्राथमिकता स्कूलको पढाइ हो।”

उनले माटोको गुणस्तर मापन गर्ने यन्त्र बनाइन् जसले किसानहरूलाई मल प्रयोगमा सहयोग गर्छ। त्यसपछि एस–र्याम यन्त्र बनाइन् (मलाई यसको प्राविधिक विवरण बुझ्न गाह्रो भयो)।

ग्रामीण क्षेत्रकी डुएन पूर्व माइक्रोसफ्ट कार्यकारी जोन वुडले स्थापना गरेको गैरनाफामूलक संस्था यु–गोबाट छात्रवृत्ति पाएकी हुन्। यो संस्थाले एसिया र अफ्रिकाका कम आय भएका प्रतिभाशाली महिलाहरूलाई करिब ८०० डलरको छात्रवृत्ति दिन्छ।

के अमेरिकामा यस्तो शिक्षा–प्रधान संस्कृति निर्माण गर्न सकिन्छ ?

पूर्वी एसियामा धेरैले आफ्नो प्रणालीले बालबालिकालाई अत्यधिक मेहनत गराउँछ, रमाइलोबाट वञ्चित गर्छ र रटाइमा बढी जोड दिन्छ भन्ने गुनासो गर्छन्। यो सत्य हो। तर अमेरिकाले एसियाको दिशातर्फ अलिकति अघि बढ्न सक्दैन ?

हामीले हरेक पीएचडीको घरबाहिर स्मारक बनाउनु पर्दैन। तर शैक्षिक मध्यमताप्रति कम घमण्ड गर्न सक्छौं कि ? स्थानीय स्कूल वित्तपोषणको असमानता स्वीकार गर्न सक्छौं कि—जसले धनी बालबालिकालाई राम्रो स्कूल र गरिबलाई कमजोर स्कूल पठाउँछ ? राजनीतिज्ञहरूले विश्वविद्यालयलाई दानव बनाउन छोडेर उनीहरूको एन्डोमेन्टमा कर लगाउन छोड्न सक्छन् कि ?

के हामीले मानव पूँजीलाई वित्तीय पूँजी जत्तिकै सम्मान गर्न सक्दैनौं ?

(यो लेख क्रिस्टोफले द न्यूयोर्क टाइम्समा प्रकाशित गरेको मूल अंग्रेजी लेखको नेपाली अनुवाद हो।)