गत साता सामाजिक सञ्जालमा एउटा भिडियो भाइरल भइरहेको थियो। मार्च ८ मा दुवईको अल–माम्जर बीचमा इरानी शाहेद ड्रोन उडिरहेको देखिन्थ्यो। एउटा लडाकु जेटले ड्रोनलाई तीव्रताका साथ पछ्याउँदै गोली हान्ने प्रयास गरिरहेको थियो। तल समुद्र किनारमा छातामुनि बसेर मानिसहरू घाम तापिरहेका थिए। टिप्पणीहरू दुई कुरामा केन्द्रित थिए — युद्धको बेलामा पनि मानिसहरू बीचमा घाम तापिरहेका छन् भन्ने कुरा आश्चर्यजनक हो कि, उनीहरूले आफ्नो सरकारले सुरक्षित राख्छ भन्ने विश्वास गरेर “बेस्ट लाइफ” जिउँदै छन् भन्ने कुरा समाचार हो ?
हर्मुज जलडमरूमध्यको नजिक रहेको दुवई सुरक्षित रहनुपर्ने थियो। तर फेब्रुअरी २८ देखि इरानबाट निरन्तर आक्रमण भइरहेको छ। संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) माथि २६० भन्दा बढी ब्यालिस्टिक मिसाइल र १,५०० भन्दा बढी ड्रोन देखिएका छन्। अधिकांशलाई रोकेको छ, तर तिनका ठूलठूला आवाजहरू अहिले शहरको दैनिक ध्वनिमा मिसिएका छन्।

दशकौंसम्म आफूलाई चिल्लो, विलासी, राजनीतिरहित, आयकरमुक्त र क्षेत्रीय द्वन्द्वबाट माथि उड्ने “सुरक्षित आश्रयस्थल” को रूपमा प्रचार गर्दै आएको दुवई अचानक त्यो सुरक्षाबाट अलग्गिएको छैन।

दुवई तनावमा छ। ठूला बैंकहरूले कर्मचारीहरूलाई कार्यालय टावरबाट टाढा रहन भनेका छन्। मानिसहरू भूमिगत पार्किङ वा जताततै सुरक्षित ठाउँमा आश्रय लिइरहेका छन्। आमाबाबुले आफ्ना बच्चाहरूलाई आकासशमा भएको विस्फोटलाई “रमजानको आतिशबाजी” भनेर सम्झाइरहेका छन्। युएईमा अहिलेसम्म कम्तीमा चार जनाको मृत्यु भइसकेको छ — मनेहरु एक पाकिस्तानी, एक नेपाली र एक बंगलादेशी छन्।

साधनस्रोत भएकाहरूमध्ये धेरैजसो वित्तीय कम्पनी, हेज फन्ड, परिवारिक कार्यालय, कानुन फर्म र कन्सल्टेन्सीमा काम गर्न दुवई आएका थिए, उनीहरू व्यावसायिक उडान र निजी जेटबाट खाडी क्षेत्र छोड्न हतारिएका छन्।

आक्रमणहरू निरन्तर जारी छन्। मार्च ११ मा दुवई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा दुईवटा ड्रोन खस्दा चार जना घाइते भए। विश्वको करिब दुई तिहाइ जनसंख्या आठ घण्टाको उडानभित्र पर्ने भएकाले यो विमानस्थल अत्यन्त महत्वपूर्ण ट्रान्जिट हब बनेको छ र दुवईको एयरलाइन्स इमिरेट्स विश्वव्यापी शक्ति बनेको छ। युद्ध सुरु भएयता विमानस्थलले बारम्बार छोटो समयका लागि आफ्नो सञ्चालन स्थगित गर्दै आएको छ । क्षेत्रीय उडानहरूका हजारौं उडान रद्द भएका छन्।

यी आक्रमणहरूले दुवईको “नयाँ प्रकारको विश्वव्यापी महानगर” को मूल आधारमाथि नै प्रहार गरेका छन्। यो शहरलाई “सहरको रूपमा प्लेटफर्म” भन्न सकिन्छ — जसमा मानिस र इतिहासभन्दा बढी पूँजीको आदान–प्रदानका लागि बनाएको खाली क्यानभास जस्तो छ। यसको सफलताले “डुबाइफिकेसन” भन्ने शब्द नै जन्माएको छ — त्यसको अर्थ हो, उही प्रकारका मल, टावर, रेस्टुरेन्ट, एयरपोर्ट लाउन्ज र विलासी ब्रान्डहरू फैलाउने जसले ठाउँहरूलाई सुरक्षित र हानिबाट टाढा देखाउने। नजिकै नोबु र लुइस भुइटनको बुटिक छ भने के बिग्रिन्छ र ?

म पहिलो पटक इक दशकअघि संयुक्त अरब इमिरेट्स गएको थिएँ। न्यूयोर्क युनिभर्सिटीको अबु धाबी स्याटेलाइट क्याम्पसमा “द ग्लोबल सिटी” कोर्स पढाउन। हरेक दिन कक्षा हुन्थ्यो र हाम्रो कक्षा कोठा नै दुवई र अबु धाबी थियो। यो एनवाईयूको अन्तर्राष्ट्रिय क्याम्पस नेटवर्कको हिस्सा हो जसले “विद्यार्थी र शिक्षकहरूको सहज अन्तर्राष्ट्रिय गतिशीलता” प्रदान गर्ने लक्ष्य राख्छ। अबु धाबीमा ११५ भन्दा बढी देशका २,००० भन्दा बढी स्नातक विद्यार्थी छन् जसले ७५ भन्दा बढी भाषा बोल्छन् — शहरको तीव्र संस्करण जस्तै छ क्याम्पस पनि। विद्यार्थीहरू अद्भुत थिए र उनीहरूले मलाई मल र टावरभन्दा बाहिरको दुवई र अबु धाबी देखाउन चाहन्थे। उनीहरूले मलाई परम्परागत बजार, पुराना सौक, दक्षिण एसियाली बस्तीहरू — निर्माण बुमअघि रहेको संस्कृति — देखाए जुन अहिले कतैकतै मेटिँदै वा मेटाइँदै थियो। उनीहरू त्यो तनावबाट मोहित थिए र मलाई पनि त्यो देखाउन चाहन्थे। पश्चिमीहरूले ठाउँलाई बुझ्दै नबुझी आलोचना गर्दा उनीहरूले विरोध गर्थे।

अन्तिम प्रोजेक्टमा मैले उनीहरूलाई दुवई र अबु धाबीलाई “विश्वव्यापी सहर कसरी बन्छ” को केस स्टडी बनाउन भनेको थिएँ। उनीहरूका प्रस्तुतिमा उल्लेख के थियो भने क्षेत्रले सांस्कृतिक जिल्ला, हरित परियोजना र नवप्रवर्तन क्षेत्रमा अर्बौं डलर लगानी गर्दैछ जसले विश्व प्रतिभालाई आकर्षित गरोस्। तर त्यहाँ आउने विदेशीहरूलाई नागरिकता वा स्थायी बसोबासको स्पष्ट बाटो छैन। पछिल्लोपटक हेर्दा, ती विद्यार्थी प्रोजेक्टहरूले आजको उच्च आय भएका विदेशीहरूको सम्भावित सामूहिक प्रस्थानको पूर्वसङ्केत दिइरहेका थिए।

मेरी श्रीमती जोर्डनी हुन् र उनको परिवार वर्षौंदेखि दुवई र अबु धाबीमा बस्दै र काम गर्दै आएको छ। हामी युएईमा हुँदा उनीहरूसँग खान्थ्यौं, अरक पिउँथ्यौं र राति अबेरसम्म दाब्के नाच हेर्थ्यौं। बाहिर रेस्टुरेन्टअगाडि फेरारी र म्याक्लारेनहरू बसेका हुन्थे भने सेतो कन्दुरा लगाएका पुरुष र कालो अबाया लगाएका महिलाहरू पृथ्वीका सबै विलासी ब्रान्डले भरिएका मलहरूमा हिँडिरहेका हुन्थे। उनीहरूले राम्रो जागिर, करियर सम्भावना, सुरक्षा, विद्यालय र परिवारका लागि जीवनशैलीका कारण इमिरेट्स रोजेका थिए। तर कुराकानी बारम्बार उनीहरूको भिसामा फर्किन्थ्यो — प्रायः दुई वर्षको रोजगारदाता प्रायोजित काम अनुमति, नवीकरण गर्न सकिने तर कहिल्यै स्थायी नहुने, जागिरसँग जोडिएको बसाई। जागिर गयो भने बस्ने अधिकार पनि गयो।

उनीहरू भन्थे — “हामीलाई यहाँ मन पर्छ, तर हामी कति समयसम्म बस्न पाउने हो, त्यो कहिल्यै निश्चित हुँदैन। यो केवल हामी बसेको ठाउँ हो — घरभन्दा बढी प्लेटफर्म।”

दुवईका करिब ९० प्रतिशत बासिन्दा गैर–नागरिक छन् — विश्वका कुनै पनि ठूलो शहरमा यो सबैभन्दा उच्च प्रतिशत हो। पूरै इमिरेट्समा ११४ लाख बासिन्दामध्ये करिब १०० लाख विदेशी नागरिक छन्। धेरै बेलायत र अमेरिकाबाट छन्, तर धेरैजसो अतिथि कामदारहरू दक्षिण एसिया, दक्षिणपूर्व एसिया र मध्यपूर्वबाट आएका छन् जसले शहरलाई चाहिने सेवा क्षेत्रका काम गर्छन्। साधारण ट्राफिक नियम उल्लङ्घन गर्दा पनि निर्वासन हुन सक्छ। नागरिकता लगभग पूर्ण रूपमा वंशमा आधारित छ — लामो समयदेखि बसोबास गर्ने विदेशी वा उनीहरूका बच्चाहरूलाई पनि इमिराती बनाउन निकै गाह्रो बनाइएको छ। प्रणालीले आप्रवासीहरूमाथि निर्भर रहने तर उनीहरूलाई सधैं अस्थायी राख्ने गरी डिजाइन गरिएको छ। यसले जरा गाड्न, सम्बन्धित हुन र जोडिन निकै गाह्रो बनाउँछ।

त्यसैले यो प्रवाहको शहर हो — हजारौं रुट जोड्ने विमानस्थल र विश्वव्यापी ढुवानीलाई च्यानल गर्ने फ्रीट्रेड पोर्ट वरिपरि संगठित। यो मानिस र उनीहरूको पैसा आकर्षित गर्ने, पैसा कमाउने र खर्च गर्ने अवसर दिने हब हो।

केही समयसम्म यो मोडेलले अत्यन्त राम्रोसँग काम गर्‍यो। दुवईको जनसंख्या सन् २००० मा करिब ९ लाख १७ हजारबाट अहिले झन्डै ४० लाख पुगेको छ — पच्चीस वर्षमा जनसंख्या चौगुना भएको छ, जुन विश्वका ठूला शहरहरूमा सबैभन्दा छिटो भएको वृद्धि हो। यो विश्वका प्रमुख वित्तीय केन्द्रहरूमा ११औं स्थानमा छ र मध्यपूर्व, अफ्रिका र दक्षिण एसियाको मुख्य वित्तीय हब बनेको छ। यहाँ ८१,००० भन्दा बढी मिलियनेयर छन् — २०१४ देखि २०२४ बीच संख्या दोब्बरभन्दा बढी भएको छ — जसमध्ये २०० भन्दा बढी सेन्टिमिलियनेयर र २० जना बिलियनेयर छन्। सन् २०२५ मा मात्र युएईमा अनुमानित ९,८०० मिलियनेयर सर्ने अनुमान गरिएको थियो जसले ६३ अर्ब डलरको व्यक्तिगत सम्पत्ति ल्याउने थिए — विश्वका अन्य कुनै पनि शहरभन्दा बढी। लिङ्क्डइनका तथ्यांकअनुसार दुवईले विश्वव्यापी ह्वाइट कलरका प्रतिभालाई आकर्षित गर्ने क्षमतामा न्यूयोर्क र लन्डनपछि, र टोकियो, सिंगापुर, जुरिच, पेरिस, फ्रैंकफर्ट, लस एन्जेलस र शिकागोभन्दा अगाडि छ।

अब दुवई मोडेल फैलिँदै छ। रियाद, इस्तानबुल, मियामी र दोहा जस्ता अन्य शहरहरूले पनि उही सूत्र अपनाउने प्रयास गरिरहेका छन्।

तर यस्तो नक्कलले यी शहरहरूलाई प्रतिस्थापनयोग्य बनाउँछ। एउटा झस्कियो भने अर्कोले उसको ठाउँ लिन्छ। अभिजात वर्गहरू यस बीचमा उड्न सक्छन् किनकि उनीहरूको वास्तविक लगाव कतै अर्कै ठाउँमा छ। दुवई सम्मेलन, कला मेला र विश्वव्यापी रूपमा घुमफिर गर्ने मानिसहरूले मन पराउने कार्यक्रमहरूको भेला स्थल बनेको छ (केहीले अहिले रद्द, स्थगित वा अनलाइन गरिएका छन्) — तर उनीहरूले अर्को ठाउँमा पनि सर्न सक्छन्।

यो नयाँ प्रकारको शहर इतिहाससँग ठूलो विच्छेद हो। मानव इतिहासको अधिकांश समयसम्म मानिसहरू एउटै ठाउँमा बस्थे र काम गर्थे, र शहरहरू त्यही आधारमा विकसित भएका थिए। शहरहरू परिवर्तन हुन्छन्, आगलागी र विपत्तिपछि पुनर्निर्माण हुन्छन्, कहिले धनी र कहिले गरिब बन्छन्, तर उनीहरूको लचिलोपन उनीहरूको जराबाट आउँछ — मानिसहरूलाई लाग्छ कि उनीहरू त्यहाँ सम्बन्धित छन्। “म न्यूयोर्कर हुँ, म लन्डनर हुँ, म पिट्सबर्ग वा डेट्रोइटबाट हुँ, म रोमन हुँ वा बार्सिलोनाबाट” — यो केवल नक्सा होइन, यसले इतिहास, सम्बन्ध र अर्थको गहिरो भावना बोकेको हुन्छ — व्यक्तिगत पहिचान, केवल लेनदेन होइन। यी पहिचानहरू जटिल र असमान छन्, तर तिनीहरू ठोस छन्। मानिसहरूले “म को हुँ र म कहाँ सम्बन्धित छु” भन्ने आधारभूत प्रश्नको जवाफ दिने मुख्य माध्यम यही हो। र यही कारणले मानिसहरू जे भए पनि टाँसिन्छन् र पुनर्निर्माण गर्छन्।

त्यस्तो पहिचानको गहिरो जरा छ। कारखाना वा वित्तीय बजारअघि नै मानिसहरूले आफूलाई बस्ने ठाउँ र त्यहाँ बनाएको समुदायमा जरा गाडेका थिए। ठाउँ, नातेदारी र साझा जीवनशैली नै मानव पहिचानको आधारभूत सामग्री थिए। मार्क्सले औद्योगिक पूँजीवादले कामदारहरूलाई आफ्नो श्रम, एकअर्का र आफ्नो एजेन्सीबाट अलग बनाएको बताएका थिए। तर त्यसभन्दा पनि अझ गहिरो अलगाव छ — जसको इतिहास निकै लामो छ — र त्यो ठाउँ, घर र समुदायबाट आउने पहिचानसँग सम्बन्धित छ। त्यो पहिचानको स्रोत अहिले च्यातिँदै छ।

हामी जति बढी गतिशील बन्छौं — सीमा र शहरहरूबीच सर्छौं — त्यति नै हामीमा ठाउँ जोडिएर आउने पहिचानको भोक बढ्छ। यो साधारण फाटो नै आजको सामाजिक र राजनीतिक अशान्तिको पछाडि छ, जसले पपुलिस्ट आन्दोलनलाई उर्जा दिन्छ र समाजलाई विभाजित गर्ने जनजातीयतालाई बढावा दिन्छ। यसले स्थानीय राजनीति, अनलाइन समुदाय र भर्चुअल संसारमा सम्बन्धित हुन खोज्ने प्रवृत्तिलाई पनि ड्राइभ गर्छ। महामारीले यो कुरालाई स्पष्ट पारेको थियो।

फाइनान्सियल टाइम्सका स्तम्भकार जनान गनेशले हालै तर्क गरे अनुसार दुवईले वर्तमान अशान्तिलाई पार गर्नेछ किनकि “विश्वले देख्ने भाग पृथ्वीको सबैभन्दा नजिकको खाली क्यानभास जस्तो छ।” त्यस्तो ठाउँले तपाईंको पहिचान वा वफादारीमा कुनै माग गर्दैन। तर यो नै यसको घातक कमजोरी हुन सक्छ — जुन गुणले यसलाई उपयोगी बनाउँछ, त्यही गुणले यसलाई अन्ततः फाल्न योग्य बनाउँछ।

मरुभूमिबाट जादू गरेर बनाइएको, सहज जीवनशैलीको प्रतिष्ठामा निर्भर दुवई सम्भवतः “टु बिग टु फेल” छ। तैपनि युएईका नेताहरूले आफ्नो सावधानीपूर्वक बनाएको ब्रान्डिङप्रति खतरा महसुस गरेका छन्। उनीहरूले बासिन्दाहरूलाई आक्रमणका फोटो वा भिडियो नसर्काउन माग गरेका छन् किनकि संवेदनशील ठाउँहरूको स्थान खुल्न नदिन। नियम नमानेमा पक्राउ हुन सक्ने चेतावनी दिइएको छ।

यो युद्धले एउटा कुरा सम्झाएको छ — कुनै पनि शहर, जति नै गतिशील र आकर्षक भए पनि, इतिहास र भूगोलको शक्तिबाट किन्न सकिँदैन। कुनै पनि ठूलो अवरोध — आँधी, डढेलो, महामारी, आतंककारी आक्रमण, जनविद्रोह वा कर कानुनमा अचानक परिवर्तन — ले गतिशील र असम्बद्ध मानिसहरूलाई नयाँ सुरक्षित आश्रय खोज्न बाध्य पार्छ। यो नयाँ प्रकारको अस्थायी महानगरको परिभाषित विरोधाभास हो। धेरैका लागि यो वास्तविक घर होइन। त्यसैले जब स्थिति कठिन हुन्छ, उनीहरू किन टाँसिन्छन् र ?

रिचर्ड फ्लोरिडा भ्यान्डरबिल्ट विश्वविद्यालयका अतिथि प्राध्यापक, टोरन्टो विश्वविद्यालयका प्राध्यापक र क्रेस्गे फाउन्डेसनका फेलो हुन्। उनी “द राइज अफ द क्रिएटिभ क्लास” र “द न्यू अर्बन क्राइसिस” का लेखक हुन् र अहिले डिजिटल प्रविधिले शहर र कामको भूगोल कसरी परिवर्तन गर्दैछ भन्ने किताब लेख्दैछन्।)

न्यूयोर्क टाइम्सबाट