भूमिका नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यास अहिले निर्णायक मोडमा उभिएको छ। संविधान, आवधिक निर्वाचन र बहुदलीय प्रतिस्पर्धाले संस्थागत स्वरूप पाउँदै जाँदा राजनीति केवल नीति, विचार र कार्यक्रमको प्रतिस्पर्धामा सीमित छैन। पछिल्ला वर्षहरूमा चुनावी राजनीति एक किसिमको ‘सूचना युद्ध’ मा रूपान्तरित भएको छ, जहाँ सत्य र असत्यको सीमाना धमिलिँदै गएको छ। यही परिवेशमा ‘डार्क पीआर’ (Dark Public Relations) नामक प्रवृत्ति नेपालको निर्वाचन प्रणालीका लागि गम्भीर चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ।

डार्क पीआर भनेको के हो? डार्क पीआर भनेको सार्वजनिक सम्बन्ध (Public Relations) को त्यस्तो रणनीति हो, जसले पारदर्शी प्रचार होइन, बरु गोप्य, भ्रामक, नकारात्मक र प्रायः अनैतिक उपायहरू प्रयोग गरेर जनमतलाई प्रभाव पार्ने प्रयास गर्छ। यसमा गलत सूचना (misinformation), उद्देश्यपूर्ण झुट (disinformation), चरित्र हत्या, अफवाह, आधा–सत्य, ट्रोल अभियान, नक्कली सामाजिक सञ्जाल खाता, सम्पादकीय जस्तो देखिने प्रायोजित सामग्री, र प्रतिद्वन्द्वीलाई बदनाम गर्ने योजनाबद्ध कथा प्रयोग गरिन्छ।

परम्परागत पीआरले आफ्ना नीति, उपलब्धि र दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ भने डार्क पीआरले विपक्षीलाई कमजोर बनाउने, मतदातामा भ्रम सिर्जना गर्ने र निर्णय क्षमतालाई प्रभावित गर्ने लक्ष्य राख्छ।

नेपालमा डार्क पीआरको उदय नेपालमा डार्क पीआर नयाँ होइन, तर यसको स्वरूप र प्रभाव पछिल्लो एक दशकमा तीव्र रूपमा बढेको छ। २०६४ र २०७० का संविधानसभा निर्वाचनमा अफवाह र पर्चा–पोस्टर सीमित दायरामा प्रयोग हुन्थे। तर २०७४ पछि सामाजिक सञ्जालको विस्फोटसँगै डार्क पीआर डिजिटल रूपमा संस्थागत हुन थाल्यो।

फेसबुक, युट्युब, टिकटक, एक्स (ट्विटर) र मेसेन्जर ग्रुपहरू राजनीतिक सन्देशको मुख्य माध्यम बने। यही प्लेटफर्ममा गलत सूचना छिटो फैलिने, स्रोत पहिचान गर्न गाह्रो हुने र भावनात्मक प्रतिक्रियाले तथ्यलाई ओझेलमा पार्ने अवस्था सिर्जना भयो।

डार्क पीआरका प्रमुख उपकरणहरू १. भ्रामक सूचना र झुटा समाचार निर्वाचन अवधिमा उम्मेदवार, दल वा नेतृत्वबारे बनावटी समाचार फैलाइन्छ। कहिले आर्थिक घोटाला, कहिले व्यक्तिगत जीवन, कहिले राष्ट्रियतासँग जोडिएका आरोपहरू प्रमाणविना सार्वजनिक गरिन्छ।

२. चरित्र हत्या (Character Assassination) नेपाली राजनीतिमा व्यक्तिगत छवि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। यही कमजोरीलाई प्रयोग गर्दै उम्मेदवारको विगत, परिवार, जात, धर्म वा व्यक्तिगत सम्बन्धलाई तोडमोड गरेर प्रस्तुत गरिन्छ।

३. ट्रोल र बोट नेटवर्क एकै सन्देशलाई सयौँ नक्कली खाताबाट पोस्ट, सेयर र कमेन्ट गराएर ‘जनमत’ जस्तो देखाइन्छ। यसले वास्तविक मतदातामा मनोवैज्ञानिक दबाब सिर्जना गर्छ।

४. आधा–सत्य र सन्दर्भविहीन तथ्य कुनै तथ्यलाई सन्दर्भबाट अलग गरेर प्रस्तुत गर्दा त्यो सत्य जस्तो देखिए पनि अर्थ विपरीत हुन्छ। डार्क पीआरमा यही तरिका धेरै प्रयोग हुन्छ।

५. डर र भावनामा खेल्ने कथा धर्म, राष्ट्रियता, सुरक्षा, पहिचान र अस्तित्वसँग जोडिएका संवेदनशील विषय उठाएर मतदातामा डर वा आक्रोश पैदा गरिन्छ।

नेपालको निर्वाचनलाई लक्षित डार्क पीआर नेपालमा डार्क पीआर मुख्यतः तीन तहमा प्रयोग भइरहेको देखिन्छ—स्थानीय, प्रादेशिक र संघीय। स्थानीय तहमा व्यक्तिगत आरोप र अफवाह बढी प्रयोग हुन्छन् भने संघीय तहमा राष्ट्रिय मुद्दा, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र पहिचान राजनीतिलाई जोडेर कथा बनाइन्छ।

निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा सामाजिक सञ्जालमा अचानक सक्रिय हुने ‘राजनीतिक विश्लेषक’ पेजहरू, अनलाइन पोर्टलहरू र युट्युब च्यानलहरू देखिन्छन्। यीमध्ये धेरैको उद्देश्य सूचना दिनु होइन, धारणा निर्माण गर्नु हुन्छ।

मिडिया र डार्क पीआर मुख्यधारको मिडिया पनि डार्क पीआरबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित छैन। आर्थिक दबाब, राजनीतिक पहुँच र प्रतिस्पर्धाका कारण कतिपय सञ्चारमाध्यम अनजाने वा जानाजानी डार्क पीआरको माध्यम बन्ने जोखिममा छन्। समाचार र विज्ञापनको सीमाना धमिलिँदा पाठक/दर्शक भ्रमित हुन्छन्।

मतदातामा पर्ने प्रभाव डार्क पीआरको सबैभन्दा गहिरो प्रभाव मतदाताको निर्णय क्षमतामा पर्छ। जब मतदाता तथ्य र झुट छुट्याउन असमर्थ हुन्छन्, तब उनीहरूको मत भावनात्मक, डरमा आधारित वा प्रतिक्रियात्मक हुन्छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई कमजोर बनाउँछ।

राजनीतिक दल र रणनीतिक मौनता सबै दल सार्वजनिक रूपमा डार्क पीआरको विरोध गर्छन्, तर व्यवहारमा यसको फाइदा उठाउन पछि पर्दैनन्। प्रत्यक्ष संलग्नता नदेखिए पनि समर्थक, ‘स्वतन्त्र’ समूह वा डिजिटल एजेन्सीमार्फत यस्तो अभियान चलाइन्छ।

कानुनी र संस्थागत चुनौती नेपालको कानुनले गलत सूचना र चरित्र हननलाई अपराध माने पनि डिजिटल डार्क पीआर नियन्त्रण गर्न पर्याप्त संयन्त्र छैन। निर्वाचन आयोग, प्रेस काउन्सिल र साइबर निकायबीच समन्वय कमजोर देखिन्छ।

नागरिक समाज र तथ्य जाँच केही नागरिक पहल र तथ्य-जाँच प्लेटफर्महरूले डार्क पीआरको प्रतिरोध गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। तर उनीहरूको पहुँच र प्रभाव सीमित छ।

भविष्यको खतरा यदि डार्क पीआर अनियन्त्रित रह्यो भने नेपालमा निर्वाचन ‘नीति बनाम नीति’ होइन, ‘अफवाह बनाम अफवाह’ को प्रतिस्पर्धा बन्ने खतरा छ। यसले योग्य नेतृत्व छनोटको सम्भावना घटाउँछ।

निष्कर्ष डार्क पीआर नेपालको निर्वाचनका लागि अदृश्य तर शक्तिशाली चुनौती हो। यसको सामना कानुन, प्रविधि र चेतनाको संयुक्त प्रयासबाट मात्र सम्भव छ। राजनीतिक दल, मिडिया, राज्य र नागरिक सबैले आत्मालोचना नगरेसम्म लोकतन्त्रको आत्मा जोखिममा पर्नेछ।

नेपालको निर्वाचन र डार्क पीआर: लोकतन्त्रविरुद्धको अदृश्य अभियान

भाग–१: डार्क पीआर के हो र नेपालमा यसको प्रवेश
डार्क पीआरको अवधारणा, अन्तर्राष्ट्रिय पृष्ठभूमि र नेपालमा डिजिटल राजनीति विस्तारसँगै यसको आगमन।

भाग–२: सामाजिक सञ्जाल, ट्रोल आर्मी र भ्रामक सूचना
फेसबुक, टिकटक, युट्युब र मेसेन्जर ग्रुपमार्फत कसरी योजनाबद्ध रूपमा अफवाह र नकारात्मक कथा फैलाइन्छ।

भाग–३: चरित्र हत्या र पहिचानको राजनीति
उम्मेदवारको व्यक्तिगत जीवन, जात, धर्म र राष्ट्रियतामाथि खेलिने डार्क पीआरका केसहरू।

भाग–४: मिडिया, मौन सहमति र संस्थागत कमजोरी
मुख्यधारका मिडियाले अनजानेमा वा दबाबमा कसरी डार्क पीआरलाई स्थान दिन्छन्।

भाग–५: मतदाता, लोकतन्त्र र समाधानका बाटोहरू
डार्क पीआरले लोकतान्त्रिक निर्णय क्षमतामा पारेको असर र सुधारका सम्भावित उपाय।

यो श्रृंखला दैनिक/साप्ताहिक रूपमा प्रकाशित गर्न मिल्ने गरी डिजाइन गरिएको हो।

चुनाव नजिकिँदै जाँदा फैलिँदै अदृश्य युद्ध: डार्क पीआरको जालमा नेपाली राजनीति

फिचर संरचना

काठमाडौंको चुनावी माहोल बिहानैदेखि सामाजिक सञ्जालमा तातिन्छ। एउटा भिडियो भाइरल हुन्छ, केही घण्टामै हजारौँ कमेन्ट र सेयर। तर त्यो भिडियोको सत्यता कसैले जाँच्दैन। यही हो—डार्क पीआरको वास्तविक मैदान।

फिचर शैलीमा यो लेखले वास्तविक दृश्य, मतदाता अनुभव, सामाजिक सञ्जाल पोस्टका ट्रेन्ड र राजनीतिक कार्यकर्ताको मनोविज्ञानलाई कथात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ। तथ्य र कथा मिसाएर पाठकलाई घटनास्थलमै पुर्‍याउने शैली अपनाइएको छ।

यस फिचरमा:

• सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको एउटा झुटो दाबीको यात्रा
• त्यसले मतदातामा पारेको असर
• र अन्ततः सत्य बाहिर आउँदा पनि धारणा किन बदलिँदैन भन्ने प्रश्न उठाइन्छ।

डार्क पीआरलाई जित्न दियौँ भने चुनाव मात्र होइन, लोकतन्त्र हार्छ

डार्क पीआर कुनै पार्टीको मात्र समस्या होइन, यो सम्पूर्ण लोकतान्त्रिक संस्कृतिको संकट हो। आज हामीलाई मनपर्ने उम्मेदवारका पक्षमा फैलिएको झुट ‘रणनीति’ जस्तो लाग्न सक्छ, तर भोलि यही हतियार हामीविरुद्ध प्रयोग हुनेछ।

राजनीतिक दलहरू डार्क पीआरबाट आफू अलग रहेको दाबी गर्छन्, तर समर्थक र डिजिटल नेटवर्कमार्फत यसको फाइदा उठाइरहेका छन्। मिडिया मौन छ, राज्य निरीह देखिन्छ र मतदाता भ्रममा छन्।

अब प्रश्न उठ्छ—के हामी यस्तो चुनाव चाहन्छौँ, जहाँ नीति होइन अफवाह निर्णायक हुन्छ?

डार्क पीआर नियन्त्रण नगरेसम्म निष्पक्ष निर्वाचन र सचेत लोकतन्त्र सम्भव छैन।