‘सत्ता सधैं निर्बाध रहोस्’ भन्ने चाहना र ‘आर्जित असीमित धन सधैं सुरक्षित रहोस्’ भन्ने आकांक्षाले मानिसलाई कातर बनाउँछ। राजनीतिमा यस प्रवृत्तिको अर्थ हुन्छ—यथास्थितिको रक्षा। पछिल्ला दिनहरूमा नेपालको चुनावी माहोल नियाल्दा यही अनुभूति मेरो मनमा बारम्बार उब्जिरहन्छ। म पूर्णतः सही नहुन पनि सक्छु, तर वर्तमान दृश्यले मलाई यही बोध गराइरहेको छ।

सत्ता निरन्तरताको लोभ र धनसञ्चयको अतृप्त इच्छाले जब मानिसको चेतनालाई बाँध्छ, तब राजनीति परिवर्तनको साधन रहँदैन; त्यो केवल सत्ता जोगाउने यन्त्र बन्छ। यही विश्वासलाई विश्वका महान् दार्शनिकहरूको चिन्तनले बारम्बार पुष्टि गरेको छ। नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिदृश्यमा यो यथार्थ अझ स्पष्ट देखिन्छ—जहाँ पुराना सत्ताधारी नेताहरूका लागि नवोदित युवा नेतृत्व आशा होइन, खतरा बनेको छ।

अबको केही दिनपछि फागुन २१ (२०८२ फागुन २१, अर्थात् २०२६ मार्च ५) मा हुने प्रतिनिधिसभा चुनावको पृष्ठभूमिमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका बालेन्द्र शाह (बालेन) र नेपाली कांग्रेसका सभापति गगन थापा जस्ता युवा नेताहरूको उदयसँगै मुख्यधारका पुराना शक्तिहरू असहज देखिन थालेका छन्। यो असहजता व्यक्तिगत असन्तुष्टि मात्र होइन; यो दशकौँदेखि जरा गाडेर बसेको सत्ता संरचनालाई जोगाउने सामूहिक प्रयत्न हो—त्यही संरचना जसले नेपाली राजनीतिलाई स्थिर त बनायो, तर अधोगतितर्फ धकेलिरह्यो।

यहाँ पुराना राजनीतिक दलको कुरा मात्र होइन, पुराना सत्ताको स्वार्थसँग समानान्तर चलेका नागरिक अभियन्ता, मानव अधिकार कार्यकर्ता, नाम चलेका पत्रकार, टेलिभिजन प्रस्तोता र हालका युट्युबरहरूमा पनि सोही प्रवृत्तिको उफान देखिँदैछ। यस सन्दर्भलाई केही महत्वपूर्ण तथा उल्लेखनीय दार्शनिक अवधारणाहरूसँग जोडेर हेरौं।

प्लेटो: सत्तालोभ र आत्माको पतन

प्राचीन युनानी दार्शनिक प्लेटोले द रिपब्लिक मा सत्ता र धनको लोभलाई मानव आत्माको ‘इच्छा’ पक्षको अतिरञ्जित रूप मानेका छन्। उनका शब्दहरू आज पनि उस्तै लाग्छन्—“The more they think of making a fortune, the less they think of virtue.” अर्थात्, जब मानिस धन र सत्ताको सञ्चयमा डुब्छ, तब सद्गुण उसका लागि गौण बन्छ।

नेपालको राजनीतिमा यो चेतावनी ठ्याक्कै लागू हुन्छ। पुराना नेताहरू केपी शर्मा ओली (७३ वर्ष), शेरबहादुर देउवा (७९ वर्ष), पुष्पकमल दाहाल (७१ वर्ष) जस्ता नेताहरूले दशकौँदेखि सत्ता ‘म्युजिकल चेयर’ जस्तै घुमाइरहेका छन्। जब बालेन शाहले ओलीको गढ मानिएको झापा–५ मा चुनौती प्रस्तुत गरे, त्यही क्षण सत्ताको किल्लाभित्र डरको तरङ्ग फैलियो। उनलाई ‘अराजनीतिक’, ‘असम्भव’, ‘लोकप्रियतावादी’ लगायत अनेकन् आरोप लगाएर खारेज गर्ने प्रयास वास्तवमा विचारको होइन, भयको अभिव्यक्ति थियो।

त्यसैगरी, गगन थापाले पार्टीभित्रैबाट संरचनागत परिवर्तनको सवाल उठाउँदा त्यसलाई ‘असंवैधानिक’, ‘दल विभाजक’ आदि भन्दै दबाउने प्रयत्न गरियो। प्लेटोले भनेझैं—सत्ता गुम्ने डरले नैतिक विवेकलाई ओझेलमा पार्छ र यथास्थितिलाई कठोर बनाउँछ। यसमा मधेसवादी, आदिवासी–जनजाति, दलित र बहिष्कृत समुदायका केही नेतृत्वहरू पनि यस डरको घेरामा देखिनु संयोग होइन; युवा उदयले उनीहरूका पुराना संरक्षक सञ्जाललाई हल्लाइदिएको छ। केन्द्रीय सत्ताका सदाबहार सहभागीका रूपमा र प्रादेशिक सरकारका हकदारका रूपमा विशेषतः मधेसी दलहरू पनि उही सत्ता ‘म्युजिकल चेयर’ घुमाइरहेका छन्। अहिले उनीहरू पनि जोडदार धक्काबाट धकेलिने देखिएका छन्।

हब्स: डरबाट जन्मिने सत्ता–एकता

थोमस हब्सले लेवियाथन मा मानव स्वभावलाई भयले निर्देशित मानेका छन्। निरन्तर डरको अवस्थामा मानिस परिवर्तनभन्दा स्थिरतालाई रोज्छ। नेपालको राजनीतिमा पनि यही देखिन्छ—सत्ता गुम्ने डरले कहिल्यै नमिल्ने शक्तिहरूलाई एक ठाउँमा उभ्याइदिएको छ। यदि गगन थापाले कांग्रेस सभापतिमा मान्यता नपाएको भए तपाईं सहजै अनुमान गर्न सक्नुहुन्छ कि शेरबहादुर देउवा र केपी ओलीको गाँठो कति कस्सिएको हुन्थ्यो। एक नेताले अर्काको नाम सम्मानजनक शब्दावलीबाट उच्चारण समेत गर्न नसक्ने मधेसी नेताहरू आज त्यही भयको मानसिकताले आक्रान्त भई एउटै चुनाव चिन्हमा अँगालोवद्ध छन्। यसरी हिजो एकअर्काका कट्टर विरोधी रहेका नेताहरू आज ‘युवा उदय’लाई साझा शत्रु ठानिरहेका छन्। बालेनलाई प्रधानमन्त्रीको सम्भावित अनुहार बनाइँदा, गगनले ‘परिवर्तन’लाई राजनीतिक नारा बनाउँदा, ती सबैलाई ‘अराजनीतिक गतिविधि’को संज्ञा दिइयो। जेन–जी पुस्ताको बढ्दो राजनीतिक चासोले यो डर झन् गहिरो बनाएको छ—किनकि जनसंख्याको ठूलो हिस्सा युवा छ, तर सत्ता अझै वृद्ध हातमै थन्किएको छ।

नीत्शे: शक्ति चाहना र कायर नैतिकता

फ्रेडरिक नीत्शेले ‘शक्ति चाहना’लाई जीवनको मूल प्रेरणा माने, तर जब यो चाहना डर र रिसेन्टिमेन्टबाट निर्देशित हुन्छ, तब त्यो कायर नैतिकतामा रूपान्तरण हुन्छ। पुराना नेताहरूले युवालाई ‘अनुभवहीन’ वा ‘उग्र’ ठहराउनु यही मानसिकताको उपज हो। बालेन र ओलीबीचको प्रतिस्पर्धा केवल व्यक्तिको होइन; यो पुस्ताको द्वन्द्व हो। नीत्शेको भाषामा, यो दास नैतिकताको संकेत हो—जहाँ परिवर्तनको शक्ति देखेर पुरानो सत्ता डराउँछ र नियम, कानुन तथा नैतिकताको आड लिन्छ। यसैको प्रतिफल हो—चुनाव प्रचारका लागि “२१ दिने अभियान” को घोषणा गरेकै साँझ कांग्रेस सभापति गगन थापाले पार्टी वैधानिकताको दाबी सम्बन्धी अदालतमा परेको मुद्दाको तारेख पर्चा बुझ्नु परेको छ।

मार्क्स: सत्ता, पूँजी र नयाँ वर्ग

कार्ल मार्क्सले असीमित सञ्चयलाई सत्ता संरचनाको मेरुदण्ड मानेका छन्। नेपालको सन्दर्भमा पुराना राजनीतिक शक्ति सत्ताधारी वर्ग जस्तै देखिन्छन्, जसका विरुद्ध युवा नेतृत्व नयाँ चेतनासहित उभिएको छ। “हामी कांग्रेस बदल्छौं, देश बदल्छौं” वा बालेनको उम्मेदवारी केवल चुनावी नारा होइन; यो वर्गीय र पुस्तागत असन्तोषको अभिव्यक्ति हो। यसका अनेक दार्शनिक पुष्टिका आधारहरू छन्।

पूर्वीय दृष्टि: तृष्णा र मुक्तिको बाटो

भगवद्गीता र बौद्ध दर्शन दुवैले इच्छालाई दुःखको मूल ठान्छन्। सत्ता लोभ पनि त्यही तृष्णाको रूप हो। जब शासक तृष्णामा बाँधिन्छ, तब समाज अन्यायमा डुब्छ। कुलमान घिसिङ तथा हर्क सम्पाङ जस्ता पात्रहरूको उदय यही तृष्णाविरुद्धको मौन विद्रोह हो।

यी सबै दार्शनिक दृष्टान्तहरूले मेरो प्रारम्भिक विचारलाई पुष्टि गर्छन्—सत्ता नछोड्ने लोभले राजनीतिमा कायरता जन्माउँछ र यथास्थितिलाई बलियो बनाउँछ। आसन्न चुनाव अब केवल मतको प्रतिस्पर्धा होइन; यो ‘युवा र पुराना’ बीचको नैतिक संघर्ष बन्दैछ। यदि युवा नेतृत्वले साहस र सदाचार देखाउन सक्यो भने, यो नेपालका लागि ऐतिहासिक मोड हुन सक्छ। अन्यथा, तृष्णाको चक्रले फेरि उही अस्थिरता दोहोर्‍याउनेछ।