काठमाडौं १९ माघ, संविधानसभा सदस्य तथा पूर्वमन्त्री जितेन्द्र देवले नेकपा (एमाले) परित्याग गर्ने निर्णय केवल एक नेताको दल परिवर्तनमा सीमित छैन। यसले एमालेभित्रको आन्तरिक राजनीतिक अवस्था, नेतृत्व शैलीप्रतिको असन्तुष्टि र मधेश केन्द्रित राजनीतिमा भइरहेको पुनर्संरचनालाई एकसाथ उजागर गरेको छ।

देवले सार्वजनिक गरेको विज्ञप्तिमार्फत पार्टी त्यागेको औपचारिक घोषणा गर्दै पार्टीभित्रको पछिल्लो वैचारिक, नीतिगत र व्यवहारिक अवस्थाप्रति गम्भीर असन्तुष्टि जनाएका छन्।

देवले विज्ञप्तिमा एमाले नेतृत्वले पार्टीलाई सामूहिकता र विधिसम्मत अभ्यासबाट टाढा लैजाँदै व्यक्तिवाद र देवत्वकरणतर्फ उन्मुख गराइरहेको आरोप लगाएका छन्। पार्टी सञ्चालनमा स्वेच्छाचार, विभेदकारी व्यवहार र असहमत मतलाई दबाउने प्रवृत्ति बढ्दै गएको भन्दै यस्ता विचार, नीति र व्यवहारसँग आफू सहमत हुन नसक्ने स्पष्ट पारेका छन्।

उनका अनुसार लामो राजनीतिक योगदान र अनुभव हुँदाहुँदै पनि पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर बन्दै गएको, आलोचनालाई स्वीकार गर्ने संस्कार हराउँदै गएको र निर्णय प्रक्रिया सीमित व्यक्तिमा केन्द्रित हुन थालेको छ। यिनै कारणले आफूले एमाले परित्याग गर्ने निर्णय लिनुपरेको उनको दाबी छ।

सप्तरी जिल्लाका देव नेपाली राजनीतिमा अनुभवी नेताका रूपमा चिनिन्छन्। उनी लामो समय नेकपा (एमाले)को राजनीतिमा सक्रिय रहँदै आएका थिए। पछि उनले एमाले परित्याग गरी विजयकुमार गच्छदार नेतृत्वको मधेशी जनअधिकार फोरम लोकतान्त्रिकमा प्रवेश गरेका थिए। सो पार्टीबाट उनी संविधानसभा सदस्य निर्वाचित भएका थिए भने सोही कार्यकालमा पर्यटन तथा संस्कृति मन्त्रीको जिम्मेवारीसमेत सम्हालेका थिए।

मधेशी जनअधिकार फोरम लोकतान्त्रिक नेपाली कांग्रेसमा विलय भएपछि देव कांग्रेसमा समाहित भएका थिए। कांग्रेसबाट उनी राष्ट्रियसभा सदस्यमा मनोनीत भई संसदमा प्रतिनिधित्व गरेका थिए। उनको राष्ट्रियसभा सदस्यको कार्यकाल २० फागुन २०८० मा समाप्त भएको थियो।

राष्ट्रियसभा सदस्यको कार्यकाल सकिएपछि उनी १७ असार २०८१ मा पुनः एमाले फर्किएका थिए। पुनः एमालेमा सक्रिय हुने क्रममा उनले पार्टीभित्र सकारात्मक योगदान गर्ने अपेक्षा राखे पनि पछिल्लो समय पार्टीको राजनीतिक दिशा, संगठनात्मक अभ्यास र नेतृत्व शैलीप्रति असन्तुष्टि बढ्दै गएको बताइएको छ।

पछिल्लो निर्णयसँगै जितेन्द्र देव अब आगामी दिनमा कुन राजनीतिक धार वा दलसँग सहकार्य गर्छन् भन्ने विषयलाई लिएर राजनीतिक वृत्तमा चासो बढेको छ। उनको यो कदमले विशेषगरी मधेश केन्द्रित राजनीति र एमालेभित्रको आन्तरिक असन्तुष्टिलाई थप उजागर गरेको राजनीतिक विश्लेषकहरूको टिप्पणी छ।

व्यक्तिवादको आरोप : एमालेभित्र बढ्दो असन्तुष्टि

देवले सार्वजनिक गरेको विज्ञप्तिमा उठाइएको ‘व्यक्तिवाद’ र ‘देवत्वकरण’को आरोप पछिल्लो समय एमालेभित्र असन्तुष्ट नेताहरूले दोहोर्‍याउँदै आएको साझा विम्ब हो। पार्टीभित्र निर्णय प्रक्रिया सीमित नेतृत्व वरिपरि केन्द्रित हुँदै गएको, बहस र आलोचनाको स्थान खुम्चिँदै गएको तथा फरक मत राख्नेहरूलाई क्रमशः किनारामा धकेलिँदै गएको आरोप लामो समयदेखि उठ्दै आएका छन्।

विशेषगरी २०७८ पछिको एमाले पुनर्संरचनापछि नेतृत्वको शक्ति सन्तुलन थप केन्द्रित भएको टिप्पणी राजनीतिक विश्लेषकहरूको छ। देवको बहिर्गमनले ती असन्तुष्टिहरू अझै सार्वजनिक तहमा आएको संकेत दिन्छ।

मधेश राजनीतिमा एमालेको कमजोर पकड

सप्तरीका देव मधेशी समुदायबाट प्रतिनिधित्व गर्ने अनुभवी नेता हुन्। मधेश क्षेत्रमा एमालेको सांगठनिक आधार सधैं चुनौतीपूर्ण रहँदै आएको छ। मधेशी नेताहरूले पार्टीभित्र आफूलाई निर्णायक भूमिकामा स्थापित गर्न नसकेको गुनासो बारम्बार व्यक्त गर्ने गरेका छन्।

देवको पछिल्लो निर्णयले मधेशमा एमालेले अपेक्षित प्रभाव विस्तार गर्न नसकेको यथार्थलाई पुनः उजागर गरेको छ। मधेशमा राष्ट्रिय दलका रूपमा स्थापित हुने एमालेको रणनीतिलाई यसले थप प्रश्नचिन्ह लगाएको विश्लेषण गरिन्छ।

राजनीतिक यात्रा : अवसर, असन्तोष र पुनरावृत्ति

जितेन्द्र देवको राजनीतिक यात्रामा दल परिवर्तन नयाँ विषय होइन। एमालेबाट मधेशी जनअधिकार फोरम लोकतान्त्रिक, त्यहाँबाट कांग्रेस, र पुनः एमाले हुँदै फेरि बहिर्गमन—यो क्रमले नेपाली राजनीतिमा वैचारिक भन्दा बढी संगठनात्मक र व्यवहारिक असन्तोष हावी भएको यथार्थ देखाउँछ।

२०८१ असारमा एमाले फर्किँदा उनले पार्टीभित्र सकारात्मक भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरेका थिए। तर छोटो समयमै पुनः बहिर्गमन गर्नुले त्यो अपेक्षा पूरा नभएको स्पष्ट संकेत दिन्छ।

एमालेका लागि संकेत : चेतावनी कि सामान्य घटना?

एमाले नेतृत्वका लागि देवको बहिर्गमन सामान्य दल परिवर्तनको घटनाभन्दा बढी संकेतात्मक मानिन्छ। यसले पार्टीभित्र अझै पनि असन्तुष्टि मौलाइरहेको, विशेषगरी सीमावर्ती क्षेत्र र अल्पसंख्यक प्रतिनिधित्वको सवालमा पार्टी कमजोर देखिइरहेको सन्देश दिन्छ।

यदि यस्ता असन्तुष्ट आवाजहरूलाई समयमै सम्बोधन नगर्ने हो भने आगामी निर्वाचनमा एमालेको सांगठनिक र मताधारमा प्रभाव पर्न सक्ने चेतावनी पनि यस घटनाले दिएको राजनीतिक विश्लेषकहरूको बुझाइ छ।

अबको दिशा : देव कहाँ जाने?

देवको बहिर्गमनपछि उनको आगामी राजनीतिक कदमलाई लिएर चासो बढेको छ। उनी पुनः कांग्रेसतर्फ फर्किने वा कुनै नयाँ राजनीतिक संयोजनतर्फ उन्मुख हुने सम्भावना नकार्न सकिँदैन। मधेश केन्द्रित राजनीति पुनः सक्रिय बन्दै गएको वर्तमान सन्दर्भमा देवको भूमिका पुनः परिभाषित हुने देखिन्छ।

जितेन्द्र देवको एमाले परित्याग एक व्यक्तिको असन्तुष्टि मात्र होइन, यो एमालेभित्रको आन्तरिक अभ्यास, नेतृत्व शैली र मधेशसँगको सम्बन्धबारे उठेको गम्भीर प्रश्न हो। यसले एमाले मात्र होइन, समग्र नेपाली राजनीतिमा दलभित्रको लोकतन्त्र र समावेशीतामाथि पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको छ।