चिनियाँ सैन्य कमाण्डरप्रति उनको अधैर्यताले अमेरिकी नीति–निर्मातालाई किन चिन्तित बनाउनु पर्छ

चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले आफ्नो उच्च सैन्य कमाण्डलाई लगभग पूर्ण रूपमा समाप्त गर्ने आदेश दिएका छन्। जनवरी २४ मा रक्षा मन्त्रालयले चीनका सबैभन्दा उच्च वर्दीधारी अधिकारी जनरल झाङ योउश्या र सेनाका चीफ अफ स्टाफ जनरल लिउ झेन्ली लाई “दल र कानुनविरुद्ध गम्भीर उल्लङ्घन” को आरोपमा अनुसन्धानमा राखिएको घोषणा गर्‍यो—यो प्रायः भ्रष्टाचारका लागि प्रयोग गरिने शासन–कोड हो। पश्चिमी सञ्चारमाध्यमको एउटा रिपोर्टले त झाङले अमेरिकालाई परमाणु गोप्य सूचना चुहाएको दाबीसमेत गरेको छ।

रक्षा मन्त्रालयको संक्षिप्त विज्ञप्तिले यो तथ्य लुकायो कि यो कदम १९८९ को तियानानमेन स्क्वायर दमनपछिको जनमुक्ति सेना (पीएलए) भित्रको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक भूकम्प हो। यो सीको पछिल्लो सैन्य सफायाको उत्कर्ष पनि हो, जसले पछिल्ला केही वर्षमा पीएलएका हरेक तह छोएको छ र शीर्ष तहका एक जना बाहेक सबै अधिकारी हटाइसकेको छ।

यो कदम आकस्मिक जस्तो देखिए पनि यसको बीउ गत अक्टोबरमा सम्पन्न चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीसीपी) को प्लेनममै रोपिएको थियो। उक्त बैठकले केन्द्रीय सैन्य आयोग (सीएमसी)—चीनको सर्वोच्च सैन्य निर्णय निकाय—का झाङका सह–उपाध्यक्ष र पीएलएका शीर्ष राजनीतिक निरीक्षकलाई हटाउने निर्णयलाई औपचारिक बनाएको थियो। यसले सीको ध्यान अब पीएलएको सर्वोच्च तहमा केन्द्रित भएको स्पष्ट गर्‍यो।

त्यस प्लेनमले २०२२ मा पुनर्संरचनापछि बनेको सीएमसीको आकार आधा घटाइदियो। ती पदहरू रिक्त राखिए, जुन सामान्यतया हुने नियुक्ति प्रक्रियाविपरीत थियो। त्यतिबेला यो रहस्यमय देखिए पनि अहिले यसको अर्थ स्पष्ट छ—काम सकिएको थिएन, थप सफाया आउँदै थियो।

गलत विश्लेषणको समस्या

हालको सफायालाई धेरै विश्लेषकहरूले सीको सेनामाथिको कमजोर नियन्त्रण वा आफ्नै जनरलहरूप्रतिको अविश्वासको संकेतका रूपमा हेरेका छन्। कतिपयले यसलाई पीएलएभित्रका प्रतिद्वन्द्वी गुटहरूको संघर्ष र सीलाई निष्क्रिय दर्शकका रूपमा चित्रित गरेका छन्।

तर सीएमसीकै सम्पूर्ण तहलाई ध्वस्त पार्नु यी सबै व्याख्याहरूलाई कमजोर बनाउने ठोस प्रमाण हो। यी विश्लेषणहरूले सीको सबैभन्दा ठूलो शक्ति—दीर्घकालीन, धैर्यपूर्ण योजना र आवश्यक पर्दा अचानक राजनीतिक आक्रमण गर्ने क्षमता—लाई बेवास्ता गर्छन्।

सी सर्वज्ञ होइनन्। भ्रष्टाचारविरुद्धको युद्ध क्रममा उनले अप्रत्याशित घटनाअनुसार रणनीति परिमार्जन पनि गरेका छन्। तर पीएलएको भ्रष्टाचार कति गहिरो थियो भन्ने उनलाई थाहा थिएन, वा उनका कमाण्डरहरूले उनलाई नियन्त्रण गर्छन् भन्ने दाबीहरू सीको निरन्तर नियन्त्रण र योजनाबद्ध हस्तक्षेपको स्पष्ट कथालाई नजरअन्दाज गर्ने कुरा हुन्।

त्यसैले, चिनियाँ पार्टी–सेना सम्बन्ध र पीएलएको आन्तरिक राजनीतिबारे बाहिरियाहरूको सोचमा मौलिक पुनर्विचार अत्यन्त जरुरी छ।

सफायापछिको गणना

पीएलएभित्रको यो कम्पन शान्त भएपछि सीले अब बाँकी संरचना कसरी सम्हाल्ने भन्ने निर्णय गर्नुपर्नेछ। उनले आफ्नो असन्तुष्टि देखाउन २१औँ पार्टी कांग्रेस (अर्को वर्ष) सम्म उच्च कमाण्डलाई यथास्थितिमा राख्न सक्छन्, वा “दलको सेना” माथि निगरानी गर्ने संस्थागत संरचनामा ठूलो पुनर्संरचना गर्न सक्छन्।

यो निर्णयमा उत्तराधिकार संकेत गर्ने चाहना, त्यसको समय, वा त्यसअगावै सत्ता हस्तान्तरणबारेको सोचले पनि भूमिका खेल्न सक्छ। वास्तवमा, झाङ योउश्या सीका लागि खतरा देखिनुको सम्भावित एकमात्र कारण यही हुन सक्छ।

जुनसुकै मोडेल अपनाइए पनि, यसले सीको निर्विवाद अधिकारलाई झन् बलियो बनाउनेछ—विशेष गरी उनले अर्को वर्ष चौथो पाँचवर्षे कार्यकालतर्फ हेर्दा।

ताइवानबारे गलत निष्कर्ष ननिकाल्नुस्

यो अवस्थालाई देखेर कतिपय विदेशी विश्लेषकहरूले पीएलएभित्रको अव्यवस्थाले ताइवान वा दक्षिण चीन सागरमा सैन्य कारबाही असम्भव बनाएको ठान्न सक्छन्। तर यो खतरनाक भ्रम हो।

सफायाको मुख्य संकेत भनेको सीको पीएलएप्रतिको बढ्दो अधैर्य हो—विशेष गरी सेनाले उनको “युद्ध लड्न र जित्न सक्ने” आदेश पूरा गर्न नसकेकोप्रति। साथै, चीनले सैन्य दबाबका विविध विकल्पहरू विकास गरिसकेको तथ्य पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन।

घरेलु स्थिरताप्रति अत्यन्त सचेत सीले, पीएलएले नै अन्ततः त्यो स्थिरता सुनिश्चित गर्ने हुँदा, यदि उनी हतारमा नभएको भए यति व्यापक र विघटनकारी सफाया गर्ने थिएनन्। यसको अर्थ उनी युद्धतर्फ दौडिरहेका छन् भन्ने होइन, तर “चिनियाँ राष्ट्रको महान् पुनरुत्थान” प्राप्त गर्ने दृढतामा शङ्का गर्नु बाहिरियाहरूको गम्भीर भूल हुनेछ।

निष्कर्ष

सी जिनपिङको सैन्य सफाया डर वा कमजोरीको संकेत होइन, अधैर्य र दृढ संकल्पको संकेत हो। उनका कमाण्डरहरू युद्धक्षमता निर्माणभन्दा घुस र व्यक्तिगत लाभमा केन्द्रित भएको देखेर उनी यति निराश छन् कि देशभित्र र बाहिर जोखिम बढ्ने भए पनि उनी कठोर कदम चाल्न तयार छन्।

यो युद्धको घोषणा होइन। तर पीएलएले अर्को वर्ष आफ्नो सयौँ स्थापना दिवस मनाउँदै गर्दा, सी चाहन्छन्—सेना ‘लड्न र जित्न’ पूर्ण रूपमा तयार होस्।

केही वर्ष सावधानीपूर्वक अघि बढेपछि, सी जिनपिङ फेरि आक्रामक गतिमा फर्किएका छन्।

(क्रिस्टोफर के. जोनसन चीन स्ट्राटेजिज ग्रुपका अध्यक्ष तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन्। उनी एसिया सोसाइटीको ‘सेंटर फर चाइना एनालिसिस’का वरिष्ठ फेलो हुन् र यसअघि अमेरिकी केन्द्रीय गुप्तचर संस्था (सीआईए) मा चीनसम्बन्धी वरिष्ठ विश्लेषकका रूपमा काम गरिसकेका छन्।)

फरेन अफेयर्सबाट