मार्क टलीको निधनले दक्षिण एसियाली पत्रकारितामा एक युगको अन्त्य गरेको छ। जनवरी २५, २०२६ मा ९० वर्षको उमेरमा दिल्लीमा निधन भएका ब्रिटिश पत्रकार सर विलियम मार्क टलीलाई दक्षिण एसियाको ‘आवाज’ भनेर चिनिन्थ्यो। उनी बीबीसीका पूर्व ब्यूरो चिफ थिए, जसले भारतमा २२ वर्षसम्म काम गरे र पुरै दक्षिण एसियाका प्रमुख घटनाहरूको रिपोर्टिङ गरे। भारतमा जन्मिएका टलीले भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, श्रीलंका र नेपालजस्ता देशहरूका राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक परिवर्तनहरूलाई नजिकबाट नियालेका थिए। नेपालका लागि उनी विशेष थिए किनकि उनले नेपालका ऐतिहासिक मोडहरू जस्तै २००१ को दरबार हत्याकाण्ड, जनआन्दोलनहरू र माओवादी द्वन्द्वलाई रिपोर्ट गरेका थिए। यो आलेखमा टलीको नेपालसँगको सम्बन्ध, उनको रिपोर्टिङ र दृष्टिकोणलाई खोतल्ने प्रयास गरिएको छ।

मेरो व्यक्तिगत सम्झना : १९९० को जनआन्दोलन र टलीको भूमिका

यहाँ नेपालमा नेपाली कांग्रेस नेतृत्वको पहिलो जनआन्दोलन उत्कर्ष उन्मुख थियो। हामी केही पक्राउ पर्नबाट जोगिएका थियौं। म आन्दोलन प्रचार समितिसँग सम्बद्ध थिएँ। पीएल दाइहरू संग लगभग भूमिगत रूपमा कार्यरत थिएँ। दिल्लीमा चक्र जी वैदेशिक समन्वयमा रहनु भएको थियो। मार्क टली र केदारमान सिंह बीबीसीका लागि काठमाडौंमा नै केन्द्रित रहनु भएको थियो। हामी प्रायः सम्पर्कमा हुन्थ्यौं। अचानक थोरै असावधानीवश म मैतिदेवीबाट पक्राउ परें। घोडेजात्राको दिन, शायद चैत्र १३ गते थियो, म समातिएर बेपत्ता पारिएँ। सो खबर रात्रीको समाचारमा बीबीसीले प्रमुखताका साथ प्रसारित गर्‍यो। मेरो गिरफ्तारी एक घरको कोठाबाट हल्लिखल्ली नभई बडो योजनाबद्ध रूपमा भएको थियो। कसैले पनि थाहा नपाएको प्रहरीको अनुमान थियो। मध्यरातमा प्रहरीले केरकार गरी केही विशेष कुराहरू सोधिखोजी गर्दा मलाई त्यो सबै थाहा नभएको बताएँ। प्रहरी हाकिमको एउटै प्रश्न दोहोरिरह्यो—“गोप्य रूपमा तँलाई मुन्ट्याई ल्याउँदा बीबीसीका मार्क टलीले थाहा पाउने अनि तँले चाहिँ सोधिएका कुराहरू थाहा छैन भन्दा हामीले पत्याउनुपर्ने?”

यहाँ प्रसंग मेरो गिरफ्तारीको होइन, बरु मार्क टली तेत्रो ठूलो नाम चलेको पत्रकार रहे पनि रिपोर्टिङमा उनको गम्भीर सरोकार तथा संवेदनशीलताको हो।

टलीको करियर र दक्षिण एसिया दृष्टि

मार्क टलीको जन्म १९३५ मा भारतको कोलकातामा भएको थियो। उनी १९६४ मा बीबीसीमा सामेल भए र १९६५ देखि दिल्लीमा आधारित रहे। उनले भारतको आपत्कालीन अवस्था (१९७५–७७), भोपाल ग्यास दुर्घटना, अपरेसन ब्लू स्टार, राजीव गान्धी हत्या, बाबरी मस्जिद ध्वंस जस्ता घटनाहरू रिपोर्ट गरे। दक्षिण एसियामा उनको रिपोर्टिङले उनलाई ‘भारतको आवाज’ बनायो, तर उनको दायरा नेपालसम्म फैलिएको थियो। उनले लेखेका पुस्तकहरू जस्तै ‘No Full Stops in India’, ‘India’s Unending Journey’ र ‘The Heart of India’ मा दक्षिण एसियाली समाजको गहिरो विश्लेषण छ, जसमा नेपालका सन्दर्भहरू पनि समेटिएका छन्।

टलीले दक्षिण एसियालाई सधैं सन्तुलित दृष्टिकोणबाट हेरे। उनी भारतको लोकतन्त्र, धार्मिक विविधता र सामाजिक चुनौतीहरूबारे लेख्थे, तर नेपालजस्ता छिमेकी देशहरूमा पनि उनको चासो थियो। उनको रिपोर्टिङले लाखौं श्रोताहरूमा पुग्थ्यो, जसमा नेपाल, पाकिस्तान र बंगलादेशका मानिसहरू पनि थिए।

नेपालका ऐतिहासिक घटनाहरूमा टलीको भूमिका

नेपालका कैयौं ऐतिहासिक मोडहरूमा टली साक्षी बनेका थिए। विशेष गरी २००१ को नेपाली दरबार हत्याकाण्डले उनलाई गहिरो प्रभाव पारेको थियो। यो घटनालाई उनले बीबीसीका लागि रिपोर्ट गरे र यसलाई आफ्नो जीवनको सबैभन्दा प्रभावशाली कथा भनेका थिए। राजा वीरेन्द्रको परिवारको हत्याकाण्डले नेपाललाई गणतन्त्रतर्फ धकेलेको थियो, र टलीले यसको राजनीतिक तथा सामाजिक प्रभावबारे विश्लेषण गरे। उनले यो घटनालाई ‘नेपालको इतिहासमा एक दुखद मोड’ भनेका थिए, जसले दक्षिण एसियाली राजतन्त्रहरूको कमजोरी उजागर गरेको थियो।

यसबाहेक, टलीले नेपालको १९९० को जनआन्दोलन, माओवादी द्वन्द्व (१९९६–२००६) र २००६ को दोस्रो जनआन्दोलनलाई पनि कभर गरेका थिए। बीबीसीको दक्षिण एसिया संवाददाताका रूपमा उनले नेपालको लोकतान्त्रिक संक्रमण, राजतन्त्रको अन्त्य र चीन–भारतबीचको सन्तुलनबारे रिपोर्टिङ गरे। नेपालका यी घटनाहरूले उनलाई दक्षिण एसियाली राजनीतिको जटिलताबारे थप समझ दिएको थियो।

भारत–नेपाल सम्बन्धमा टलीको दृष्टिकोण

टली नेपाल–भारत सम्बन्धका बारेमा स्पष्ट थिए। २०२१ मा सेतोपाटीका सुरेशराज न्यौपानेसँगको अन्तर्वार्तामा उनले भनेका थिए, “भारतले आफूलाई नेपालको राजनीतिबाट माथि राख्नुपर्छ।” उनको मत थियो कि भारतले नेपालको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगरी मित्रवत् सम्बन्ध कायम राख्नुपर्छ। नेपालले भने दुई ठूला छिमेकी भारत र चीनबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने उनको सुझाव थियो। टलीले नेपालको लोकतान्त्रिक सफलतालाई प्रशंसा गरेका थिए, विशेष गरी निर्वाचन प्रक्रियालाई। उनी भन्थे, नेपालले आफ्नो सांस्कृतिक तथा भौगोलिक विविधतालाई उपयोग गर्दै विकास गर्न सक्छ। टलीको यो दृष्टिकोण उनको दक्षिण एसियाली अनुभवबाट आएको थियो। उनी भारतमा जन्मिएका र बसेका भए पनि नेपाललाई ‘सांस्कृतिक रूपमा निकट’ मान्थे। उनले नेपालको हिमाली सौन्दर्य र धार्मिक सहिष्णुतालाई सराहना गर्थे।

नेपाल भ्रमण र साहित्यिक योगदान

टली नेपालका विभिन्न कार्यक्रममा सहभागी भएका थिए। २०११ मा एनसेल नेपाल साहित्य महोत्सवमा उनी अतिथि थिए, जहाँ उनले भारतीय लेखकहरूको प्रभाव र दक्षिण एसियाली साहित्यबारे बोलेका थिए। यस महोत्सवमा उनले अन्ना हजारेको आन्दोलनबारे पनि चर्चा गरेका थिए। २०१९ मा पनि उनी नेपालका चुनावी सफलताबारे कार्यक्रममा सहभागी भएका थिए, जहाँ उनले नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रालाई उदाहरणीय भनेका थिए। उनको नेपाल भ्रमणले नेपाली पत्रकारहरू र बुद्धिजीवीहरूसँग अन्तरक्रिया बढाएको थियो। टलीले नेपाललाई ‘दोस्रो घर’ जस्तो मान्थे, जसले उनको रिपोर्टिङलाई थप गहिराइ दिएको थियो।

नेपालका लागि टलीको विरासत

मार्क टलीको देहावसानले दक्षिण एसियाली पत्रकारितामा एक युगको अन्त्य गरेको छ। नेपालका लागि उनी एक साक्षी र विश्लेषक थिए, जसले हाम्रा ऐतिहासिक घटनाहरूलाई विश्वसामु पुर्‍याए। उनको सन्तुलित दृष्टिकोणले भारत–नेपाल सम्बन्धलाई मजबुत बनाउने सन्देश दिन्छ। टलीको लेखन र रिपोर्टिङबाट नेपालले सिक्न सक्छ कि कसरी विविधतामा एकता कायम राख्ने। उनी सधैं नेपालका ऐतिहासिक मोडहरूका साक्षी रहिरहनेछन्।