गाजा, इरान र अन्यत्रका युद्धहरूले वाशिङ्टनको प्रतिष्ठा डुबाए — सायद सदाका लागि

हामासले २०२३ अक्टोबर ७ मा इजराइलमाथि गरेको आक्रमणले सुरु गरेको घटनाक्रमको शृङ्खलाले मध्यपूर्वका लगभग हरेक व्यक्तिलाई प्रभावित गरेको छ। दशौं हजार मानिस (अधिकांश गाजावासी) मारिएका छन्, लाखौं विस्थापित भएका छन् र अर्बौं डलरको क्षति भएको छ। त्यसैले क्षेत्रका करोडौं मानिसको सोचाइ पूरै बदलिएकोमा कुनै आश्चर्य छैन।

हामीले सह-नेतृत्व गरेको सर्वेक्षण परियोजना अरब बारोमिटर ले अक्टोबर ७ पछिका महिनाहरूमा गरेको मत सर्वेक्षणले सार्वजनिक मतमा समुद्री परिवर्तन देखाएको छ। क्षेत्रका सामान्य नागरिकहरूले गाजामा इजराइलको विनाशकारी युद्ध देखेपछि उनीहरू इजराइल र उसको सबैभन्दा ठूलो सहयोगी अमेरिकाविरुद्ध तीव्र रूपमा मोडिएका छन्।

२०२५ अगस्टदेखि नोभेम्बरसम्म इजिप्ट, इराक, जर्डन, लेबनान, मोरोक्को, प्यालेस्टिनियन क्षेत्र, सिरिया र ट्युनिसियामा हामीले गरेको सर्वेक्षण (गत जुनको १२ दिने युद्धपछि तर इरानसँगको पछिल्लो लडाइँअघि) ले देखाएको छ कि अक्टोबर ७ पछिको परिवर्तन अझै कायम छ। क्षेत्रका मानिसहरूले अमेरिका नेतृत्वको क्षेत्रीय व्यवस्थामाथि लगभग पूरै विश्वास गुमाएका छन्।

बदलामा उनीहरूले समग्र रूपमा चीन, इरान र रुसलाई अमेरिका र प्रायः युरोपभन्दा बढी अनुकूल ठान्न थालेका छन्। वाशिङ्टन र उसका मुख्य सहयोगीहरूलाई अहिले पहिले भन्दा बढी एकपक्षीय, नैतिक रूपमा सम्झौता गरेको र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनप्रति छनोटपूर्ण प्रतिबद्धता भएको ठानिन्छ। जब उनीहरूसँग सोधिन्छ — कुन देशले स्वतन्त्रता संरक्षण गर्छ, क्षेत्रीय सुरक्षा मजबुत बनाउँछ र प्यालेस्टिनियन मुद्दालाई समर्थन गर्छ — तब उत्तरदाताहरूले अमेरिका वा उसका केही साझेदारभन्दा बढी पटक चीन, इरान र रुसलाई रोजेका छन्।

यसको अर्थ यो होइन कि अरब जनताले बेइजिङ, तेहरान वा मस्कोको नीतिलाई पूर्ण रूपमा समर्थन गर्छन्। उदाहरणका लागि, अरब जनताले अझै पनि इरानको क्षेत्रीय प्रभाव र आणविक कार्यक्रमलाई खतरा नै मान्छन्। क्षेत्रको राजनीतिक विश्वासको केन्द्र बदलिँदै गएको छ किनकि अमेरिका (र केही हदसम्म युरोप) को प्रतिष्ठा तीव्र रूपमा खस्किएको छ, चीन, इरान वा रुसले कुनै सार्वभौम आकर्षक मोडेल प्रस्तुत गरेको कारणले होइन।

इरानसँगको युद्धले यी धारणालाई सुधार्ने सम्भावना निकै कम छ। यो द्वन्द्व अमेरिका र इजराइलले नै सुरु गरेको हो। यसको भागको रूपमा इजराइलले लेबनानमा आफ्नो आक्रमण फेरि तीव्र बनाएको छ र खाडी राष्ट्रहरू मिसाइल र ड्रोनबाट प्रभावित भएका छन्। युद्ध सुरु भएयता गाजाको पुनर्निर्माणमा खासै प्रगति भएको छैन। यदि केही छ भने, अरब जनता २०२५ को शरदमा हामीले सर्वेक्षण गर्दा भन्दा अहिले अमेरिकाप्रति झन् बढी रिसाएका हुन सक्छन्।

अमेरिकाको खराब प्रतिष्ठा
गाजा युद्ध सुरु भएदेखि नै अमेरिकाको प्रतिष्ठा तल झरेको छ र त्यसयता सुधारिएको छैन। वास्तवमा, वाशिङ्टन वर्षौंदेखि सबैभन्दा कम लोकप्रिय भएको छ। सर्वेक्षण गरिएका अधिकांश देशमा डोनाल्ड ट्रम्पको विदेश नीतिलाई थोरै व्यक्तिले मात्र अनुकूल मानेका छन् — इराकमा २४%, लेबनानमा २१%, ट्युनिसियामा १४%, जर्डन र प्यालेस्टिनियन क्षेत्रमा १२%। केवल मोरोक्को (६३%) र सिरिया (६१%) मा ठूलो संख्याले ट्रम्पको क्षेत्रीय नीतिलाई मन पराएका छन्, सम्भवतः किनकि ट्रम्पले मोरोक्कोको पश्चिमी सहारा (विवादित क्षेत्र) माथिको सार्वभौमिकता मान्यता दिएका थिए र सिरियाको नयाँ सरकारलाई समर्थन गरेका थिए जसले रक्तपातपूर्ण तथा अलोकप्रिय तानाशाहलाई हटाएर सत्ता कब्जा गरेको थियो।

ट्रम्पले अक्टोबरको युद्धविराम वार्ता गरेर गाजा युद्ध अन्त्य गर्न मद्दत गरेका थिए। तर उनको प्रशासन उनको पूर्ववर्ती जो बाइडेनको भन्दा कम लोकप्रिय छ। आज ट्रम्पको नेतृत्वमा मध्यपूर्वका ठूलो भाग आक्रमणमा छन्। त्यसैले इजिप्टमा ६६%, जर्डनमा ५९%, प्यालेस्टिनियन क्षेत्रमा ५३%, इराक र ट्युनिसियामा ५१% र लेबनानमा ४७% ले ट्रम्पको अरब क्षेत्रप्रतिको विदेश नीति बाइडेनको भन्दा खराब भएको ठानेका छन्।

युरोपेली संघले अमेरिकाभन्दा अलि राम्रो अंक पाएको छ — सिरिया र मोरोक्कोमा ७०% देखि प्यालेस्टिनियन क्षेत्र, इराक र इजिप्टमा ३४% सम्म। तर व्यक्तिगत युरोपेली देशहरूको प्रतिष्ठा फरक-फरक छ र यो मुख्य रूपमा इजराइल-प्यालेस्टिनियन द्वन्द्वप्रतिको उनीहरूको दृष्टिकोणसँग जोडिएको छ। स्पेन र आयरल्यान्ड प्यालेस्टिनियनको समर्थन गरेका कारण बढी अनुकूल देखिएका छन् भने जर्मनी कम लोकप्रिय छ, सम्भवतः इजराइललाई समर्थन गर्ने इतिहासका कारण।

चीनको लोकप्रियता भने २०२५ मा समग्र रूपमा निकै उच्च छ — सिरियामा ३७% देखि ट्युनिसियामा ६९% सम्म। रुस चीनभन्दा कम लोकप्रिय भए पनि इजिप्ट, इराक, जर्डन, लेबनान, प्यालेस्टिनियन क्षेत्र र ट्युनिसियामा अमेरिका र उसका सहयोगीभन्दा राम्रो प्रदर्शन गरिरहेको छ। इरानको लोकप्रियता कम र असमान छ। यो ट्युनिसियामा ५५% सम्म छ भने सिरियामा ५% मात्र। तर समग्रमा इरानको लोकप्रियता बढ्दो छ। पछिल्ला पाँच वर्षमा इराकमा २० अंक र प्यालेस्टिनियन क्षेत्रमा १२ अंकले बढेको छ। हामीले सर्वेक्षण गरेका बहुसंख्यक देशमा इरानको लोकप्रियता अमेरिकालाई उछिन्न थालेको छ।

चीन, इरान र रुसका नेताहरूप्रतिको समर्थन पनि तीव्र रूपमा बढेको छ। चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङको मध्यपूर्व तथा उत्तर अफ्रिका नीतिप्रतिको समर्थन ट्युनिसियामा २६ अंक, जर्डन र प्यालेस्टिनियन क्षेत्रमा २५ अंक, मोरोक्कोमा १९ अंक र इराकमा ५ अंकले बढेको छ। रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनको समर्थन पनि मोरोक्कोमा ३३ अंक, जर्डनमा २० अंक, ट्युनिसियामा १७ अंक र प्यालेस्टिनियन क्षेत्रमा १४ अंकले बढेको छ।

सबैभन्दा उल्लेखनीय : अमेरिका-इजराइल आक्रमणमा मारिएका पूर्व इरानी सर्वोच्च नेता अली खामेनीको विदेश नीतिप्रतिको समर्थनमा भएको वृद्धि हो। वर्षौंदेखि तेहरानले गाजा, इराक, लेबनान र यमनमा अस्थिरता निम्त्याउने प्रोक्सी समूहहरूलाई आर्थिक सहयोग गर्दै आएको थियो र आणविक कार्यक्रमले क्षेत्रलाई अशान्त बनाएको थियो। तर पछिल्लो समय खामेनीको विदेश नीतिप्रतिको धारणा धेरै देशमा नकारात्मकबाट मिश्रित बन्न थालेको छ।

यो परिवर्तनको मुख्य कारण इजराइलविरोधी अडान र प्यालेस्टिनियन मुद्दाप्रतिको प्रतिबद्धता हो। अरब जनताले इजराइलको प्यालेस्टिनियन क्षेत्र कब्जालाई आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षाको लागि अझ ठूलो खतरा ठानेका छन्।

अमेरिका र अन्तर्राष्ट्रिय कानुन
अरब जनताले अमेरिकालाई इजराइलको पक्ष लिने देशको रूपमा देख्छन्। उनीहरूले संयुक्त राष्ट्रसंघलाई पनि इजराइलको पक्षपाती ठानेका छन्। जब सोधिन्छ — कुन देशले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई राम्रोसँग पालना गर्छ ? — तब उत्तरदाताहरूले चीनलाई अमेरिकाभन्दा बढी रोजेका छन्।

अरब जनताले अमेरिका र युरोपलाई मानव अधिकार संरक्षण गर्न असफल भएको ठानेका छन्। उनीहरूले अमेरिका र युरोपले प्यालेस्टिनियनहरूलाई असफल बनाएको, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन लागू गर्न असफल भएको र निष्पक्ष नियम-आधारित व्यवस्था कायम गर्न असफल भएको ठानेका छन्।

निष्कर्ष
अरब बारोमिटरको पछिल्लो तथ्यांकले स्पष्ट चेतावनी दिएको छ : अमेरिका र युरोपले केवल जनमत र हृदय मात्र गुमाएका छैनन्, उनीहरूले मानव अधिकार संरक्षण गर्ने छवि नै गुमाएका छन्। गाजा युद्ध अमेरिका र इजराइलको प्रतिष्ठाका लागि अझ ठूलो झट्का बन्नेछ।

यदि वाशिङ्टन र युरोपेली राजधानीहरूले क्षेत्रका जनतासँगको सम्बन्ध सुधार्न चाहन्छन् भने उनीहरूले इरान युद्ध छिटो अन्त्य गर्नुपर्छ र इजराइल-प्यालेस्टिनियन द्वन्द्वको न्यायपूर्ण समाधानतर्फ काम गर्नुपर्छ। नत्र अमेरिकाले अरब संसार आफ्ना विरोधीहरूलाई स्थायी रूपमा सुम्पिने जोखिम बेहोर्नुपर्नेछ।

• अमाने आ. जमाल : अरब बारोमिटरकी सह-संस्थापक तथा सह-प्रमुख अनुसन्धानकर्ता, प्रिन्सटन स्कूल अफ पब्लिक एन्ड इन्टरनेसनल अफेयर्सकी डिन तथा प्रिन्सटन विश्वविद्यालयकी एडवर्ड एस. स्यानफोर्ड प्रोफेसर अफ पोलिटिक्स एन्ड इन्टरनेसनल अफेयर्स। माइकल रोबिन्स : अरब बारोमिटरका निर्देशक तथा सह-प्रमुख अनुसन्धानकर्ता।

फरेन अफेयर्सबाट