कविराज विसी

२०८२ सालको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनले नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एउटा निर्णायक मोड सिर्जना गरेको छ। लामो समयदेखि देशको राजनीतिक शक्ति संरचना नियन्त्रण गर्दै आएका दुई ठूला दल—नेपाली कांग्रेस र नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)—ले यस पटक अपेक्षाभन्दा धेरै ठूलो झट्का व्यहोरेका छन्। निर्वाचन परिणामले केवल हारको कथा मात्र भनेको छैन; यसले नेपाली समाजमा वर्षौंदेखि साचिँदै आएको असन्तुष्टि, निराशा र परिवर्तनको चाहनालाई एकैपटक सतहमा ल्याएको छ।

नयाँ राजनीतिक शक्तिका रूपमा उदाएको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदयले नेपालको पारम्परिक शक्ति समीकरणलाई नै उल्ट्याइदिएको छ। धेरै निर्वाचन क्षेत्रमा पुराना दलहरू दोस्रो वा तेस्रो स्थानका लागि प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो। कुनै समय देशको राजनीति नियन्त्रण गर्ने ठूला दलहरू यसरी कमजोर हुनु सामान्य घटना होइन। यसको पछाडि गहिरो सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक कारणहरू छन्।

नेपालको बहुदलीय लोकतन्त्र सुरु भएको समयदेखि नै कांग्रेस र एमाले राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा थिए। 1990 People’s Movement पछि स्थापित राजनीतिक व्यवस्थामा यी दुई दलले पटक-पटक सरकारको नेतृत्व गरेका छन्। देशको शासन, नीति निर्माण, विकास योजना र प्रशासनिक संरचनामा उनीहरूको प्रभाव निर्णायक रहँदै आएको छ। तर तीन दशकभन्दा बढी समय बित्दा पनि जनताले अपेक्षा गरेका धेरै परिवर्तनहरू पूरा हुन सकेनन्। राजनीतिक स्थिरता कायम हुन सकेन, विकास योजनाहरू बारम्बार ढिलाइ भए, र आर्थिक अवसरहरू सीमित नै रहे।

समयसँगै जनताको मनमा एउटा गहिरो प्रश्न जन्मिन थाल्यो—के पुराना दलहरू वास्तवमै परिवर्तन गर्न सक्षम छन् ? यही प्रश्न अन्ततः निर्वाचन परिणाममा स्पष्ट रूपमा देखियो।

पछिल्ला वर्षहरूमा राजनीतिक अस्थिरता पनि जनताको असन्तुष्टिको प्रमुख कारण बन्यो। सरकारहरू बारम्बार परिवर्तन भए, गठबन्धनहरू बने र भत्किए, र नीति निरन्तरता कमजोर भयो। सत्ता समीकरण परिवर्तन हुने बित्तिकै नीति परिवर्तन हुने प्रवृत्तिले राज्य प्रणालीलाई कमजोर बनायो। जनताले विकासका ठूला घोषणाहरू धेरै पटक सुने, तर तिनको प्रत्यक्ष प्रभाव दैनिक जीवनमा महसुस गर्न सकेनन्।

त्यसैसँगै भ्रष्टाचारका आरोपहरूले पनि पुराना दलहरूको छवि कमजोर बनायो। विभिन्न सहकारी प्रकरण, आर्थिक अनियमितता, सार्वजनिक खरिद प्रक्रियामा हुने अनियमितता र राजनीतिक संरक्षणका आरोपहरू बारम्बार उठ्दै आएका थिए। सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै यस्ता मुद्दाहरू व्यापक रूपमा फैलिन थाले। परिणामस्वरूप मतदातामा एउटा धारणा बलियो हुँदै गयो—पुराना दलहरू परिवर्तनभन्दा पनि सत्ता जोगाउनमै बढी केन्द्रित छन्।

यस पटकको निर्वाचनमा युवाको भूमिका विशेष रूपमा देखियो। नेपालमा ठूलो जनसंख्या युवाको छ, र उनीहरूको राजनीतिक चेतना पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। वैदेशिक रोजगारी, डिजिटल सञ्चार र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगले युवाहरूलाई विश्वका विभिन्न राजनीतिक अभ्याससँग परिचित गराएको छ। उनीहरूले पारदर्शिता, जवाफदेहिता र अवसरको राजनीतिलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्।

तर पुराना दलहरूको चुनावी अभियान अझै पनि परम्परागत शैलीमै सीमित देखियो। सभाहरू, पोस्टर र परम्परागत संगठनात्मक संरचनामा आधारित अभियानले युवा मतदातालाई धेरै प्रभावित गर्न सकेन। यसको विपरीत नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूले डिजिटल अभियान, सामाजिक सञ्जाल र प्रत्यक्ष संवादको माध्यमबाट युवा मतदातासँग सम्बन्ध निर्माण गरे।

नेतृत्वप्रति बढ्दो असन्तुष्टि पनि पुराना दलहरूको हारको अर्को महत्वपूर्ण कारण बन्यो। वर्षौंदेखि एउटै नेतृत्व दोहोरिने प्रवृत्तिले राजनीतिक प्रणालीमा नयाँ ऊर्जा ल्याउन सकेन। केपी शर्मा ओली र शेर बहादुर देउवा जस्ता अनुभवी नेताहरूले लामो समय राजनीति नेतृत्व गरे पनि युवा पुस्ताले नेतृत्व पुस्तान्तरणको आवश्यकता महसुस गरिरहेका थिए।

युवाहरूको धारणा स्पष्ट थियो—यदि नेतृत्व परिवर्तन भएन भने राजनीतिक संस्कृति पनि परिवर्तन हुँदैन। यही सोचले नयाँ दल र नयाँ उम्मेदवारप्रति आकर्षण बढायो।

चुनावी गठबन्धनहरूको जटिल राजनीतिले पनि मतदातालाई अलमलमा पार्यो। केही वर्षअघि कट्टर प्रतिस्पर्धी रहेका दलहरू अचानक एउटै गठबन्धनमा देखिन थाले। मतदाताले वैचारिक स्पष्टता खोजिरहेका बेला यस्तो राजनीतिक समीकरणले भ्रम सिर्जना गर्‍यो। यसले दलहरूको सिद्धान्तभन्दा पनि सत्ता केन्द्रित राजनीति हावी भएको सन्देश दियो।

ग्रामीण क्षेत्रमा पनि मतदाताको सोच परिवर्तन भएको देखियो। विगतमा संगठन बलियो भएका दलहरू ग्रामीण क्षेत्रमा सहज रूपमा जित्ने गर्थे। तर अहिले गाउँसम्म पुगेको शिक्षा, सञ्चार र वैदेशिक अनुभवले मतदाताको दृष्टिकोण फराकिलो बनाएको छ। विदेशबाट फर्किएका युवाहरूले प्रशासनिक पारदर्शिता, सेवा प्रणाली र विकासको गति कस्तो हुन सक्छ भन्ने प्रत्यक्ष अनुभव गरेका छन्। त्यसैले उनीहरूले पुरानो राजनीतिक शैलीलाई चुनौती दिन थालेका छन्।

आर्थिक समस्याहरूले पनि जनमतलाई प्रभावित गर्‍यो। महँगी, बेरोजगारी र आर्थिक अवसरको अभावले धेरै नागरिक निराश भएका छन्। लाखौँ युवा रोजगारीको खोजीमा विदेश जान बाध्य छन्। यस्तो अवस्थामा जनताले सत्तामा रहेका दलहरूलाई नै जिम्मेवार ठाने। चुनावी परिणाम त्यसैको प्रतिफल जस्तो देखिन्छ।

यस निर्वाचनले नेपालको लोकतन्त्रमा एउटा नयाँ अध्याय सुरु भएको संकेत पनि दिएको छ। मतदाताले स्पष्ट रूपमा सन्देश दिएका छन् कि लोकतन्त्रमा कुनै पनि दल स्थायी रूपमा शक्तिशाली रहन सक्दैन। जनताको विश्वास जित्न नसकेमा ठूलो संगठन र लामो इतिहास पनि पर्याप्त हुँदैन।

कांग्रेस र एमालेका लागि यो परिणाम केवल चुनावी हार मात्र होइन; यो गम्भीर आत्मसमीक्षाको अवसर पनि हो। यदि उनीहरूले नेतृत्व संरचना सुधार गर्न सके, भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा कडा कदम चाल्न सके, र युवालाई अवसर दिने नीतिहरू अघि बढाउन सके भने भविष्यमा पुनः विश्वास जित्न सम्भव छ।

तर यदि पुरानै शैली कायम रह्यो भने नेपाली राजनीतिमा नयाँ शक्तिहरूको उदय अझ तीव्र हुन सक्छ।

लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनेकै जनता हुन्। उनीहरूले समय-समयमा आफ्नो निर्णयमार्फत राजनीतिक दिशालाई परिवर्तन गर्छन्। २०८२ सालको निर्वाचनले पनि यही तथ्य पुनः पुष्टि गरेको छ—जनता परिवर्तन चाहन्छन्, र परिवर्तनको सम्भावना देखिएमा उनीहरूले साहसिक निर्णय लिन पनि पछि हट्दैनन्।

२०८२ सालको निर्वाचन केवल कांग्रेस र एमालेको पराजय मात्र होइन; यो नेपाली लोकतन्त्रको नयाँ अध्यायको सुरुआत पनि हो।

पुराना दलहरूले जनविश्वास फिर्ता ल्याउन नेतृत्व, संगठन र नीति सुधारमा कडा कदम चाल्नुपर्नेछ। नयाँ शक्तिहरूले पनि जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्नु जरुरी छ, नत्र जनताको अपेक्षा पूरा नगरी निराशा बढ्न सक्छ।

लोकतन्त्रमा अन्तिम निर्णायक शक्ति जनता स्वयं हुन्, र यस पटकको मतदानले यही कुरा स्पष्ट पारेको छ।