काठमाडौं – नेपालको राजनीतिक इतिहासमा निर्वाचनहरू मात्र मतदान होइनन्, ती देशको परिवर्तनका साक्षी र राजनीतिक शक्तिको अंकगणित हुन्। २०१५ सालको पहिलो बालिग मताधिकार निर्वाचनदेखि २०७९ सम्मका ८ वटा प्रमुख निर्वाचनले देखाउँछन् – नेपाली कांग्रेसले सुरुमा दबदबा कायम राख्यो, कम्युनिस्टहरूले चुनौती दिए, माओवादीको उदय भयो, राजतन्त्र ढल्यो, गणतन्त्र आयो र अब गठबन्धन तथा नयाँ दलहरूको युग चलिरहेको छ।
यी निर्वाचनहरूले बारम्बार एउटै सन्देश दिएका छन्: बहुमत प्राप्त गर्न गाह्रो छ, सत्ता टिकाउन झन् गाह्रो। यहाँ २०१५ देखि २०७९ सम्मका निर्वाचनहरूको रोचक अंकगणित, राजनीतिक उतारचढाव, मतदाता सहभागिता , दर्ता मतदाता संख्या र अन्य तथ्यांकहरू प्रस्तुत छन्।
१. २०१५: कांग्रेसको ऐतिहासिक दुईतिहाइ बहुमत
- मिति: फागुन ७ देखि चैत २१ (४५ दिनमा)
- सिट: १०९ (प्रत्यक्ष)
- दर्ता मतदाता: ४२,४६,३६८
- मतदान: १७,९१,३८१ (४२.१८% टर्नआउट)
- प्रमुख नतिजा: नेपाली कांग्रेसले ७४ सिट जितेर दुईतिहाइ बहुमत ल्यायो – नेपालको इतिहासमा अझैसम्म कुनै दलले यति ठूलो बहुमत नल्याएको।
- नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्: १९
- अन्य: कम्युनिस्ट ४सिट/स्वतन्त्र: थोरै सिट
- बीपी कोइरालाको सरकार बने पनि २०१७ मा राजा महेन्द्रको ‘कु’ ले संसद् विघटन भयो। यो निर्वाचनमा कुल ९ दलले भाग लिएका थिए, जसमा तराई कांग्रेस र नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसले कुनै सिट जितेनन्।
२. २०४८: बहुदल पुनर्स्थापनापछि कांग्रेस फेरि बलियो
- मिति: वैशाख २९
- सिट: २०५
- दर्ता मतदाता: करिब १ करोड १९ लाख
- मतदान: ६५.१५% टर्नआउट
- प्रमुख नतिजा: नेपाली कांग्रेस ११० सिटसहित बहुमत (गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री)।
- नेकपा (एमाले): ६९
- अन्य: सद्भावना ६, नेमकिपा २ आदि। जनआन्दोलन २०४६ पछि पहिलो निर्वाचन – कांग्रेसले फेरि बहुमत ल्यायो तर आन्तरिक कलहले सरकार अपूर्ण रह्यो। कुल १८ दल भाग लिएका थिए, जसमा १० दलले कुनै सिट जितेनन्।
३. २०५१: मध्यावधि – कुनै दलले बहुमत पाएन
- मिति: कात्तिक २९
- सिट: २०५
- दर्ता मतदाता: १ करोड २३ लाखभन्दा बढी
- मतदान: ६१.८६% टर्नआउट
- प्रमुख नतिजा: एमाले ठूलो दल (८८ सिट), कांग्रेस ८३।
- राप्रपा: २०, नेमकिपा ४, सद्भावना ३। कुनै दलले बहुमत नल्याएपछि अस्थिरता बढ्यो। कुल २४ दल भाग लिए, जसमा १९ दलले कुनै सिट जितेनन्। यो निर्वाचनमा १,४४२ उम्मेदवार र ३८५ स्वतन्त्र थिए।
४. २०५६: कांग्रेस फेरि बहुमतमा
- मिति: वैशाख २० र जेठ ३ (दुई चरण)
- सिट: २०५
- दर्ता मतदाता: ८८ लाखभन्दा बढी
- मतदान: ६५.७९% टर्नआउट
- प्रमुख नतिजा: कांग्रेस १११ सिटसहित बहुमत।
- एमाले: ७१, राप्रपा: ११। तर माओवादी द्वन्द्व बढ्दै गएपछि राजनीति अस्थिर बन्यो। कुल ३९ दल भाग लिए, जसमा ३२ दलले कुनै सिट जितेनन्।
५. २०६४: पहिलो संविधानसभा – माओवादीको आश्चर्यजनक उदय
- मिति: चैत २८
- सिट: ६०१ (प्रत्यक्ष २४०, समानुपातिक ३३५, मनोनित २६)
- दर्ता मतदाता: करिब १ करोड ७६ लाख
- मतदान: ६१.७०% टर्नआउट (प्रत्यक्ष र समानुपातिक दुवैमा औसत)
- प्रमुख नतिजा: नेकपा (माओवादी) कुल २२९ सिटसहित पहिलो।
- कांग्रेस: ११०, एमाले: ~१०८। राजतन्त्र अन्त्यपछि पहिलो निर्वाचन – माओवादीले प्रत्यक्षमा १२० जित्यो। तर संविधान नबनेपछि असफल। कुल ७५ दल दर्ता भए, ५४ दलले भाग लिए र ३१ दलले कुनै सिट जितेनन्।
६. २०७०: दोस्रो संविधानसभा – कांग्रेस फर्कियो
- मिति: मंसिर ४
- सिट: ६०१
- दर्ता मतदाता: करिब १२२ लाख
- मतदान: ७८.२४% टर्नआउट (उच्च सहभागिता)
- प्रमुख नतिजा: कांग्रेस २०६ सिटसहित पहिलो।
- एमाले: १८४, माओवादी: ८३। संविधान जारी भयो (२०७२) – यो निर्वाचनले स्थिरता दियो। कुल १३० दल दर्ता भए, १२२ ले भाग लिए र १०० दलले कुनै सिट जितेनन्।
७. २०७४: वाम गठबन्धनको लहर
- मिति: मंसिर १० र २१
- सिट: २७५ (प्रत्यक्ष १६५, समानुपातिक ११०)
- दर्ता मतदाता: १५४ लाखभन्दा बढी
- मतदान: ६८% टर्नआउट (औसत)
- प्रमुख नतिजा: एमाले १२१, कांग्रेस ६३, माओवादी केन्द्र ५३। एमाले-माओवादी गठबन्धनले दुईतिहाइ नजिक बहुमत ल्यायो – तर एकता र विघटनको खेल चल्यो। कुल ४९ दल भाग लिए, ४० ले कुनै सिट जितेनन्।
८. २०७९: गठबन्धन र नयाँ दलको उदय
- मिति: मंसिर ४
- सिट: २७५
- दर्ता मतदाता: १७९ लाखभन्दा बढी
- मतदान: ६१.८५% टर्नआउट
- प्रमुख नतिजा: कांग्रेस ८९, एमाले ७८, माओवादी केन्द्र ३२।
- राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा): २० (नयाँ दलको ठूलो सफलता)
- राप्रपा: १४, जसपा: १२। गठबन्धनहरूले प्रभाव जमाए – तर अस्थिर सरकार र बारम्बार प्रधानमन्त्री परिवर्तन भयो। कुल ७८ दल दर्ता भए, धेरैले कुनै सिट जितेनन्। कुल मत: १११ लाखभन्दा बढी, अमान्य मत: ५ लाखभन्दा बढी।
यी ८ निर्वाचनबाट स्पष्ट छ: कांग्रेसले तीन पटक बहुमत ल्याएको छ (२०१५, २०४८, २०५६), कम्युनिस्टहरूले कहिल्यै एकल बहुमत पाएनन् तर गठबन्धनबाट शक्ति देखाए। २०७४ पछि समानुपातिक प्रणालीले साना दलहरूलाई संसदमा स्थान दियो, जसले बहुमत सरकार बनाउन झन् जटिल बनाएको छ। औसत टर्नआउट ६०% भन्दा माथि रहे पनि घट्दो क्रममा छ, जसले मतदाता उत्साहमा कमी देखाउँछ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्