कविराज विसी/ वर्तमान समयमा सामाजिक सञ्जाल (Social Media) हाम्रो जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम, युट्युबजस्ता माध्यमहरूमा दिनहुँ लाखौं नेपालीको उपस्थिति देखिन्छ। यी प्लेटफर्महरूले सूचनाको आदानप्रदान, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सामाजिक सम्बन्ध विस्तारजस्ता सकारात्मक पक्ष प्रदान गरेका छन्। तर यिनै संजालको प्रयोग गलत तरिकाले हुन थालेपछि गम्भीर सामाजिक असर पनि देखिन थालेको छ।
आज सामाजिक सञ्जालमा होच्याउने, ट्रोल गर्ने, व्यक्तिगत आक्षेप लगाउने, झूटा खबर फैलाउनेजस्ता प्रवृत्तिहरू बढ्दै गएका छन्। यसले मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्नुका साथै सामाजिक सद्भावमा पनि खलल पुर्‍याइरहेको छ। विशेषगरी युवावर्ग र महिलाहरू बढी प्रभावित हुने गरेका छन्।

सामाजिक सञ्जाल अभिव्यक्तिको माध्यम हो तर यसमा संयम, मर्यादा र जिम्मेवारी आवश्यक छ। आफ्नो भनाइ अरूलाई चोट नपुग्ने गरी राख्नु, सत्यतथ्य पुष्टि नभई पोस्ट वा सेयर नगर्नु, र असहिष्णु व्यवहार नगर्नु — यी सबै डिजिटल जिम्मेवारी हुन्।

सरकारले साइबर अपराधविरुद्ध कानुनी प्रावधान ल्याएको भए पनि नागरिक तहबाट चेतना नबढेसम्म समाधान सम्भव छैन। त्यसैले विद्यालय, कलेज, मिडिया र समाजका अगुवाहरूले डिजिटल साक्षरताको अभियान चलाउनु आवश्यक छ।
अन्ततः, सामाजिक सञ्जाल हाम्रो अनुहार हो — हामी जस्तो व्यवहार गर्छौं, त्यस्तै समाज निर्माण हुन्छ। त्यसैले अब समय आएको छ — सोचेर लेख्ने, जिम्मेवारीका साथ प्रयोग गर्ने र सामाजिक सञ्जाललाई सकारात्मक परिवर्तनको हतियार बनाउने। हालका वर्षहरूमा नेपालमा सामाजिक सञ्जालको प्रयोग तीव्र रूपमा बढेको छ। यो प्रविधिको प्रगति सूचना प्रवाह, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र जनसाधारणको सहभागिता बढाउने माध्यम बनेको छ। तर, यसकै छायाँमा एक अर्को गम्भीर समस्या पनि बढ्दै गएको छ — “होच्याउने प्रवृत्ति”।

होच्याउने प्रवृत्ति भन्नाले के बुझिन्छ?
सामाजिक सञ्जालमा होच्याउने प्रवृत्ति भन्नाले कसैको व्यक्तिगत जीवन, जात, धर्म, लिंग, व्यवसाय, भौतिक बनावट वा विचारलाई आधार बनाएर अपमानजनक टिप्पणी, गालीगलौज, व्यंग्य वा ट्रोल गर्ने कार्यलाई बुझिन्छ। यसलाई डिजिटल बुलिङ (cyberbullying) पनि भनिन्छ।

यस प्रवृत्तिका कारणहरू:
अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रताको गलत प्रयोग
स्वतन्त्रताले अनुशासन र जिम्मेवारी पनि माग गर्छ। तर, धेरैले यसलाई ‘जे मन लाग्यो त्यही लेख्ने’ छुट सम्झिएका छन्।

फेक अकाउन्ट र नाम गोप्य राख्न सकिने सुविधा
सामाजिक सञ्जालमा सजिलै फेक अकाउन्ट खोल्न सकिन्छ। यसले दण्डहीनताको भावना दिन्छ।

धार्मिक, जातीय वा राजनीतिक ध्रुवीकरण
आ–आफ्नो समूहको समर्थनमा अरूलाई होच्याउने, घृणा फैलाउने प्रवृत्ति बढेको छ।

सामाजिक असहिष्णुता र आत्म–केन्द्रित सोच
अरूको विचार सहन नसक्ने प्रवृत्ति र ‘मात्र म सही’ भन्ने सोचले यो समस्या बढाएको छ।
सम्भावित असरहरू:
मानसिक स्वास्थ्यमा असर: होच्याइएका व्यक्तिमा तनाव, चिन्ता, आत्मबलको ह्रास वा आत्महत्यासम्मको जोखिम देखा पर्न सक्छ।

सामाजिक सद्भावमा खलल: जातीय, धार्मिक वा लैंगिक द्वेष झनै चर्किने खतरा रहन्छ।

लोकतान्त्रिक संवाद कमजोर: विचार विमर्शको स्वस्थ संस्कृति कमजोर हुँदै जान्छ।

समाधानका उपायहरू:
सामाजिक सञ्जाल साक्षरताको अभिवृद्धि
विद्यालयदेखि नै डिजिटल एथिक्स (सामाजिक सञ्जालमा आचरण) सम्बन्धी शिक्षा दिनु आवश्यक छ।

कानुनी प्रबन्धको कार्यान्वयन
विद्यमान साइबर कानुनलाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्दै दोषीमाथि कारबाही गर्नुपर्छ।

सामाजिक नेतृत्वको भूमिका
कलाकार, पत्रकार, नेता र प्रभावशाली व्यक्तिले सकारात्मक व्यवहार प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

मीडिया र नागरिक समाजको सचेतना अभियान
रेडियो, टेलिभिजन, र अनलाइन माध्यममार्फत जनचेतनामूलक कार्यक्रम चलाइनुपर्छ।

व्यक्तिगत आत्मनियन्त्रण र संवेदनशीलता
‘के मेरो शब्दले कसैलाई पीडा दिन्छ?’ भन्ने आत्मप्रश्न गरेर लेख्ने बानी बसाल्नुपर्छ।

निष्कर्ष
सामाजिक सञ्जाल भनेको एउटा खुला थलो हो जहाँ विचारको आदानप्रदान हुन्छ। तर विचार आदानप्रदान र अपमानबीचको सीमाना पातलो हुन्छ। त्यसैले अब आवश्यक छ — व्यक्तिगत चेतना, संस्थागत उत्तरदायित्व र कानुनी कठोरता। त्यसैबिना स्वस्थ डिजिटल समाजको कल्पना अधुरो रहन्छ।