रसिया-चीन सम्बन्ध: कमजोर पुटिन र इरान युद्धले निम्त्याएको नयाँ अवसर

काठमाडौं, एजेन्सीको सहयोगमा । अन्तर्राष्ट्रिय भू-राजनीतिमा हालैका दिनहरूमा ठूलो हलचल देखिएको छ। युक्रेन युद्धका कारण कमजोर बनेका रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन मंगलबार चीनको राजकीय भ्रमणका लागि बेइजिङ पुगेका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको बेइजिङ भ्रमणको केही दिनमै हुन लागेको यो भ्रमणलाई विश्व शक्ति सन्तुलनको दृष्टिकोणले निकै अर्थपूर्ण मानिएको छ।

कमजोर पुटिन र रुसको बाध्यता

रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन आफ्नो २५औँ चीन भ्रमणका लागि मङ्गलबार बेइजिङ  पुगेका छन्।

यो भ्रमणलाई दुई देशबीचको सम्बन्ध अहिलेसम्मकै “अभूतपूर्व उचाइमा” पुगेको सङ्केतका रूपमा हेरिएको छ।

मुख्य बुँदाहरू:

• गहिरो सम्बन्ध: कुनै पनि ठूला राष्ट्रका नेताको तुलनामा पुटिनको यो २५औँ चीन भ्रमणले दुई देशबीचको प्रगाढ सम्बन्धलाई दर्शाउँछ। दुवै देशले आफ्नो सम्बन्ध ‘गठबन्धनविहीन’ र ‘कुनै तेस्रो पक्षविरुद्ध लक्षित नभएको’ स्पष्ट पारेका छन्।
• रणनीतिक साझेदारी: यो वर्ष रुस-चीन रणनीतिक साझेदारीको ३०औँ वार्षिकोत्सव हो। पुटिनले चीनसँगको सम्बन्धले आपसी विश्वास, सम्मान र साझा हितको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको बताउनुभयो।
• व्यावहारिक सहयोग: पुटिनसँगै आएको उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमण्डलले कृषि, अर्थतन्त्र, प्रविधि, र यातायातलगायतका क्षेत्रमा करिब ४० वटा सम्झौता गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। सन् २०२५ मा दुई देशबीचको व्यापार करिब २२८ अर्ब डलर पुगेको छ र चीन लगातार १६ वर्षदेखि रुसको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार रहँदै आएको छ।
• बहुध्रुवीय विश्वको पक्षमा: बेइजिङ र मस्कोले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रको रक्षा गर्न र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थालाई अगाडि बढाउन मिलेर काम गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्। विशेषज्ञहरूका अनुसार, यी दुई शक्तिले ‘गुटबन्दी’ र ‘शून्य-योग’ (zero-sum) खेलभन्दा माथि उठेर विश्वव्यापी स्थायित्व र शान्तिमा योगदान पुर्‍याइरहेका छन्।

पश्चिमी मिडियाको चासोका बाबजुद, रुस र चीनले आफ्नो सहकार्यलाई विश्वव्यापी शान्ति र समृद्धिमा केन्द्रित रहेको बताएका छन्य सका पछाडि केही मुख्य कारणहरू रहेका छन्:

• युक्रेन युद्ध: लामो समयदेखि चलिरहेको युक्रेन युद्धमा रुसी सेनाले अपेक्षित सफलता पाउन सकेको छैन, जसका कारण रुसी अर्थतन्त्र र जनतामा युद्धप्रतिको वितृष्णा बढ्दो छ।
• आन्तरिक सुरक्षा: मस्कोसहितका रुसी सहरहरूमा युक्रेनी ड्रोन आक्रमणको जोखिम बढेको छ।
• चीनसँगको असन्तुलित सम्बन्ध: विज्ञहरूका अनुसार, रुस र चीनको सम्बन्धमा चीनको पकड निकै बलियो छ। मस्कोले चीनलाई ‘जुनियर पार्टनर’ नभई समान हैसियतको साझेदारका रूपमा हेर्न चाहे पनि, आर्थिक रूपमा रुस चीनमाथि धेरै निर्भर छ।

इरान युद्ध र रुसका लागि ‘रणनीतिक मौका’

मध्यपूर्वमा जारी इरान र अमेरिका/इजरायलबीचको द्वन्द्वले ऊर्जा आपूर्तिमा ठूलो संकट निम्त्याएको छ। यो संकट रुसका लागि एक अवसर बनेको छ:

• ऊर्जा आपूर्तिकर्ता: पर्सियन गल्फबाट हुने ऊर्जा आपूर्ति प्रभावित भएपछि चीनले वैकल्पिक स्रोत खोजिरहेको छ। रुसले आफूलाई चीनको भरपर्दो ऊर्जा साझेदारका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजिरहेको छ।
• ‘पावर अफ साइबेरिया २’ पाइपलाइन: लामो समयदेखि रोकिएको यो ग्यास पाइपलाइन परियोजनालाई अघि बढाउन रुसले फेरि जोड गरिरहेको छ। इरान संकटका कारण ऊर्जा सुरक्षामा चीनको चिन्ता बढेकाले यो सम्झौता हुने सम्भावना बलियो भएको रुसी विश्लेषकहरूको बुझाइ छ।

ट्रम्प र पुटिनको भ्रमण

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको भ्रमणको केही दिनमै पुटिनलाई स्वागत गरेर चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले आफूलाई विश्वको एक अपरिहार्य शक्ति (Indispensable Global Power) को रूपमा उभ्याएका छन्।गत जनवरीदेखि यता संयुक्त राष्ट्रसंघमा भीटो पावर भएको पी फाइभ भनिने सवै देशका प्रमुखलाई बेइजिंग ओरालिएको छ । फ्रान्सका इमान्युल म्याक्रों, बेलायतका केयर स्टार्मर, अमेरिकी ट्रम्प र अहिले रुसी पुटिन ।

• साझा शत्रु: पुटिन र सी दुवै अमेरिकी प्रभुत्वविरुद्ध एकजुट देखिन्छन्। पश्चिमा मुलुकहरूले युक्रेनमा आणविक हतियार प्रयोग नगर्न दबाब दिइरहेका बेला, रुसले बेलारुसमा आणविक अभ्यास गर्नु र अर्कोतर्फ चीनसँगको सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउनुले यसको पुष्टि गर्छ।
• गहिरिँदो सम्बन्ध: दुई देशबीच भिसा-मुक्त यात्रा सुरु भएको छ, रुसमा चिनियाँ भाषाको माग बढेको छ र सडकहरू चिनियाँ कारहरूले भरिएका छन्। दुई देशका कम्पनीहरूले पश्चिमा प्रतिबन्ध छल्दै छिटो कारोबार गर्ने माध्यमसमेत पत्ता लगाएका छन्।

यद्यपि रुसको अर्थतन्त्रका लागि चीनको भूमिका अपरिहार्य बनेको छ, पुटिनको यो भ्रमणले रुसलाई पूर्ण रूपमा एक्लिनबाट जोगाउने प्रयास गरेको छ। इरान संकटले चीन र रुसलाई ऊर्जा र रणनीतिक स्वार्थका लागि एक-अर्काको अझ नजिक ल्याएको छ, जसले भविष्यमा विश्व व्यवस्थामा थप चुनौती थप्ने संकेत गरेको छ।

ट्रम्प र पुटिनको चीन भ्रमण: चिनियाँ विदेश मन्त्रालयको प्रतिक्रिया

बेइजिङ – अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको हालै सम्पन्न भ्रमण र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनको आसन्न चीन भ्रमणका सन्दर्भमा चीनले आफ्नो कूटनीतिक धारणा सार्वजनिक गरेको छ।

चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता गुओ जियाकुनले मंगलबार आयोजित नियमित पत्रकार सम्मेलनमा यसबारे जानकारी दिएका हुन्। भ्रमणको उद्देश्य र यसका माध्यमबाट चीनले विश्वलाई दिन खोजेको सन्देशबारे सोधिएको प्रश्नको जवाफ दिँदै प्रवक्ता गुओले राष्ट्रपति पुटिनको चीनको राजकीय भ्रमणलाई चीनले स्वागत गर्ने बताए।

चीन-रुस सम्बन्धलाई प्राथमिकता प्रवक्ता गुओले चीन र रुस ‘नयाँ युगका लागि व्यापक रणनीतिक समन्वयका साझेदार’ भएको स्पष्ट पारे। उनले भने, “राष्ट्रपति पुटिनको भ्रमणका क्रममा दुवै देशका राष्ट्राध्यक्षहरूले द्विपक्षीय सहयोगका विभिन्न क्षेत्रहरू र आपसी चासोका अन्तर्राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय मुद्दाहरूमा विचार आदानप्रदान गर्नेछन्”।

अमेरिकी राष्ट्रपतिको भ्रमणबारे त्यस्तै, अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पको गत हप्ता भएको चीन भ्रमणको सन्दर्भमा प्रवक्ता गुओले सो भ्रमणबारे चीनले यसअघि नै आवश्यक जानकारी सार्वजनिक गरिसकेको उल्लेख गरे।

चीनले एकपछि अर्को गर्दै विश्वका प्रमुख शक्ति राष्ट्रका नेताहरूलाई स्वागत गरेर आफूलाई विश्व मञ्चमा एक अपरिहार्य र केन्द्रिय भूमिकामा रहेको शक्ति राष्ट्रको रूपमा उभ्याउने प्रयास गरेको विश्लेषकहरूले टिप्पणी गरेका छन्।

दक्षिण एसियामा चीन र रुसको यो बढ्दो निकटता र इरान-मध्यपूर्वको भू-राजनीतिक अस्थिरताले पक्कै पनि जटिल प्रभाव पार्न सक्छ। यस क्षेत्रमा पर्ने मुख्य प्रभावहरूलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

१. भारतका लागि चुनौती

• रणनीतिक सन्तुलन: भारतको रुससँग ऐतिहासिक रूपमा राम्रो सम्बन्ध छ, तर भारतको बढ्दो पश्चिमा झुकाव र चीनसँगको सीमा विवादले भारतलाई अप्ठ्यारो अवस्थामा राखेको छ। रुस र चीनको सम्बन्ध अझ प्रगाढ हुनु भारतका लागि रणनीतिक टाउको दुखाइको विषय हो।
• ऊर्जा सुरक्षा: इरान र मध्यपूर्वको अस्थिरताले गर्दा विश्व बजारमा तेलको मूल्य बढ्दा भारतको अर्थतन्त्र प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुन्छ। रुसले चीनलाई सस्तो ऊर्जा दिनु र मध्यपूर्वमा आपूर्ति अवरुद्ध हुनुले भारतको आयात लागतमा वृद्धि हुने जोखिम रहन्छ।

२. पाकिस्तानको भूमिका

• पाकिस्तानले लामो समयदेखि चीनसँग गहिरो सम्बन्ध राख्दै आएको छ। यदि रुस, चीन र इरानको एउटा अनौपचारिक “अक्ष” (Axis) बलियो बन्दै गएको खण्डमा, पाकिस्तानले त्यसबाट फाइदा लिने प्रयास गर्न सक्छ, विशेष गरी ऊर्जा र सुरक्षाको क्षेत्रमा। यसले गर्दा दक्षिण एसियामा शक्ति सन्तुलन भारतको प्रतिकूल हुन सक्ने सम्भावना हुन्छ।

३. ‘गैर-पश्चिमी’ गुट र दक्षिण एसिया

• रुसले आफूलाई ‘गैर-पश्चिमी’ विश्वको नेताका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ। यो भाष्यले दक्षिण एसियाली देशहरू (जस्तै नेपाल, बंगलादेश, श्रीलंका) मा प्रभाव पार्न सक्छ, जहाँ ‘पश्चिमी दबाब’ वा ‘अमेरिकी हस्तक्षेप’ विरुद्धको भावना समय-समयमा बलियो हुने गर्छ। विकासका लागि चीनको ‘बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ’ (BRI) लाई रुसी समर्थन थपिएमा यी देशहरूमा चिनियाँ पकड अझ बलियो हुने देखिन्छ।

४. भू-राजनीतिक मध्यस्थता

• यदि रुस र चीनले मिलेर इरान र मध्यपूर्वको संकट समाधानमा मध्यस्थता गर्ने कोसिस गरे भने, यसले दक्षिण एसियाली मुलुकहरूको कूटनीतिक रोजाइलाई खुम्च्याउन सक्छ। यी साना अर्थतन्त्र भएका देशहरूलाई अब पश्चिमा गुट र रुस-चीन-इरानको गुटबीच ‘न्यूट्रल’ रहन झन् गाह्रो पर्ने देखिन्छ।

५. सुरक्षा र प्रतिबन्ध

• रुस र चीनले डलरबाहेकको कारोबारमा जोड दिएका छन्। यदि यस मोडललाई अन्य देशहरूले पनि पछ्याउन थाले भने दक्षिण एसियाली अर्थतन्त्रमा पश्चिमा वित्तीय संस्थाहरू (IMF, World Bank) को प्रभाव र प्रतिबन्धहरूको असरमा नाटकीय परिवर्तन आउन सक्छ।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा, दक्षिण एसियामा अब ‘गुट-निरपेक्ष’ रहनु पहिलेको भन्दा चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। रुस-चीनको यो पछिल्लो गठबन्धनले यस क्षेत्रलाई एक नयाँ शीतयुद्ध (Cold War) जस्तो परिस्थितिमा धकेल्ने संकेत देखिएको छ, जहाँ प्रत्येक देशले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थ जोगाउन निकै चलाखीपूर्ण कूटनीतिक चाल चाल्नुपर्ने हुन्छ।