हालै मैले ‘हाउ टु सेल अ जेनोसाइड’ (How to Sell a Genocide) नामक एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण पुस्तक पढेँ। यो पुस्तकले आधुनिक मिडियाले कसरी युद्ध, हिंसा र मानवीय त्रासदीहरूलाई एउटा विशेष राजनीतिक दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गरेर जनमतलाई प्रभावित गर्छ र कतिपय अवस्थामा त जनमत नै निर्माण गरिदिन्छ भन्ने आधारभूत प्रश्नमाथि बहस गर्छ। लेखक एडम एच. जोन्सन (Adam H. Johnson) को तर्क छ – गाजा संघर्षका क्रममा अमेरिकी मूलधारका सञ्चारमाध्यमहरूले घटनाहरूलाई यसरी प्रस्तुत गरे जसले गर्दा व्यापक सैन्य कारबाहीलाई “सुरक्षा” र “आतंकवाद-विरोध” का नाममा निरन्तर वैधता प्रदान गरियो।

गाजा नरसंहारका सुरुवाती हप्तामा नेपाली मिडिया पूर्णरुपले मौन थियो भने पनि हुन्छ । त्यही सन्दर्भमा मैले कान्तिपुर दैनिकमा लेखेको थिए । त्यो दिन डा.बाबुराम भट्टराईले मलाई धेरै पछि फोन गरेर कमसेकम तपार्ईंले हिम्मत गर्नुभएछ । ‘हाम्रो मिडिया किन यस्तो भएको होला’ भन्नुभएको थियो । मैलै लगातार गाजा–इजरायल, अमेरिका–इजरायल को इरानमाथिको हमला देखि डरलाग्दो मध्यपूर्वी तनावलाई पछ्याइरहेको छु। यसै मेसोमा यो पुस्तकको इकपी एकजना अमेरिकी मित्रले मलाई पठाइदिनुभएको थियो ।

यस पुस्तकका पानाहरूले पाठकसँग निरन्तर संवाद गर्छन्। भाषा, समाचारको छनोट, शीर्षक, दृश्य प्रस्तुति र शब्दहरूको संरचनाका माध्यमबाट पीडितहरूको छवि र संघर्षको वास्तविक पृष्ठभूमि कसरी बदल्न सकिन्छ भन्ने कुरा यसले देखाउँछ। तथ्य, तर्क र धेरै उदाहरणहरूको आधारमा मिडिया कसरी सत्ता, राष्ट्रवाद र राजनीतिक स्वार्थसँग जोडिएर जनमानसमा एउटा व्यापक “सहमति” तयार गर्छ भन्ने कुरा पनि यसमा प्रष्ट पारिएको छ।

सङ्क्षेपमा भन्नुपर्दा, यो पुस्तकले पत्रकारिता, प्रचार (Propaganda) र लोकतन्त्रको सम्बन्धको गम्भीर र आलोचनात्मक विश्लेषण गर्छ। साथै यसले मिडियाद्वारा निर्मित हरेक भाष्य (Narrative) लाई प्रश्न, सन्दर्भ र मानवीय संवेदनाका साथ हेर्न पाठकहरूलाई प्रेरित गर्छ।

यो पुस्तक पढ्दै जाँदा कतिपय समयमा “हाम्रो र विशेषगरी दक्षिण एशियाली सन्दर्भमा पनि यस्तै भइरहेको छ” भन्ने महसुस हुन्छ—र यो समानता कुनै संयोग मात्र जस्तो लाग्दैन। मिडिया भाष्य, अन्ध-राष्ट्रवादको भाषा, असहमतिप्रतिको शङ्का र सत्ता-पक्षीय विमर्शका प्रवृत्तिहरू आज विश्वका धेरै लोकतन्त्रहरूमा फरक-फरक रूपमा देख्न सकिन्छ। लोकतन्त्र केवल चुनावबाट मात्र होइन, बरु प्रश्न सोध्ने संस्कृति, स्वतन्त्र पत्रकारिता र असहमतिको सम्मानबाट पनि जीवित रहन्छ।

पश्चिमा मिडियाले इजरायलको सैन्य आक्रमणलाई जायज ठहर्‍याउन खेलेको भूमिकाबारे पुस्तकको मुख्य सार यस्तो छ ।

१. पत्रकारहरूको दोहोरो भूमिका

• प्यालेस्टिनी पत्रकारको हत्या: इजरायली सेनाले २०० भन्दा बढी प्यालेस्टिनी सञ्चारकर्मीहरूको हत्या गरेको छ, ताकि त्यहाँको वास्तविक अवस्था बाहिर नआओस्।
• इजरायली मिडियाको समर्थन: थोरै अपवादबाहेक, इजरायली मिडियाले हमासलाई हराउने नाममा आम प्यालेस्टिनीहरूलाई दिइएको सामूहिक सजायलाई जायज ठहर्‍याएका छन्।

२. पश्चिमा मिडियाको पक्षपात

• मानवीकरण बनाम अमानवीकरण: मिडियाले इजरायली पीडितहरूलाई “मानिस” को रूपमा सहानुभूति जगाउने गरी प्रस्तुत गर्छन्, तर प्यालेस्टिनी पीडितहरूलाई केवल एउटा “संख्या” वा “आतंककारी” को रूपमा मात्र देखाउँछन्।
• भाषामा विभेद: इजरायलको हिंसालाई वर्णन गर्दा नरम शब्दहरू प्रयोग गरिन्छ भने प्यालेस्टिनीहरूको रक्षात्मक प्रतिकारलाई “आतंकवाद” भनिन्छ।
• समयको बाँडफाँट: मिडियाले इजरायली प्रवक्ताहरूलाई आफ्नो कुरा राख्न धेरै समय दिन्छन्, जबकि प्यालेस्टिनीहरूको पक्षलाई बेवास्ता गरिन्छ।

३. ‘लिबरल’ मिडियाको खतरनाक भूमिका

एडम जोन्सनले आफ्नो पुस्तकमा विशेष गरी न्यूयोर्क टाइम्स (NYT), CNN र MSNBC जस्ता ‘सेन्टर-लेफ्ट’ मिडियाको आलोचना गरेका छन्।

• यी मिडियाले अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनलाई इजरायलतर्फ हतियार पठाउन र युद्ध जारी राख्न राजनीतिक वातावरण बनाइदिए।
• जोन्सनले १२,००० भन्दा बढी लेख र ५,००० भन्दा बढी भिडियो क्लिपहरू अध्ययन गरेर यो निष्कर्ष निकालेका हुन्।

४. झुटो भाष्यको पर्दाफास

मिडियाले फैलाएका केही मुख्य ‘भ्रम’ जसलाई यो पुस्तकले चुनौती दिएको छ:

• “४० जना बच्चाको टाउको काटिएको” भन्ने झुटो दाबी।
• UNRWA (संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकाय) मा हमासको घुसपैठ रहेको भन्ने अपुष्ट आरोप।
• अस्पतालहरू हमासको कमाण्ड सेन्टर हुन् भन्ने दाबी।

५. शब्दहरूको तथ्याङ्क : डरलाग्दो वास्तविकता

पुस्तकमा दिइएको तथ्याङ्कले मिडियाको पक्षपात प्रस्ट पार्छ:

• न्यूयोर्क टाइम्स: इजरायलीहरूको मृत्युलाई १२४ पटक ‘नरसंहार’ (Massacre) भन्यो, तर गज्जामा मारिएका हजारौँ प्यालेस्टिनीहरूका लागि यो शब्द एक पटक पनि प्रयोग गरेन।
• यौन हिंसा: CNN ले इजरायलीहरूमाथि भएको भनिएको यौन हिंसालाई २४४ पटक चर्चा गर्दा प्यालेस्टिनीहरूमाथि भएको हिंसालाई केवल १ पटक उल्लेख गर्यो।

📉 यसको परिणाम के भयो?

मिडियाको यस्तो रिपोर्टिङले गर्दा: १. अन्तर्राष्ट्रिय सहायता रोक्न मद्दत पुग्यो (जस्तै UNRWA को फन्डिङ रोकिनु)। २. इजरायली युद्ध अपराधहरूलाई “प्राकृतिक प्रकोप” जस्तो सामान्य रूपमा देखाइयो। ३. सर्वसाधारण जनतामा इजरायलले आफ्नो रक्षा गरिरहेको छ भन्ने भ्रम पैदा गरियो।

🌟 आशाको किरण

अन्त्यमा, लेखक अलि निराशावादी देखिए मिडियाको प्रोपागान्डाका बाबजुद विश्वभर जनमत परिवर्तन हुँदैछ।

• हालैको सर्वेक्षण अनुसार ६०% अमेरिकी वयस्कहरू इजरायलप्रति नकारात्मक धारणा राख्छन्।
• लाखौँ मानिसहरू प्यालेस्टाइनको समर्थनमा सडकमा उत्रिएका छन्।

निष्कर्ष: यो पुस्तकले मिडिया निष्पक्ष हुँदैनन् र शक्तिशाली राष्ट्रहरूको स्वार्थका लागि उनीहरूले कसरी ‘नरसंहार’ लाई पनि सही साबित गर्न खोज्छन् भन्ने कुराको सटिक विश्लेषण गर्दछ।

सम्वन्धित लेख

‘खुला जेल’ मा बमवर्षा र मूकदर्शक ‘लोकतान्त्रिक विश्व’

इजरायलको चेतावनी र नेपालको मौनव्रत
दमास्कसमा शक्ति केन्द्रहरूको दलदल