काठमाडौं — मंगलबार साँझ अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा घोषणा गरे: “पाकिस्तानको प्रधानमन्त्री शाहबाज शरीफ र सेना प्रमुख असिम मुनीरसँगको छलफलपछि म इरानमाथि हुने आक्रमण २ हप्ताका लागि रोक्छु। यो दुई पक्षीय युद्धविराम हो, तर इरानले हर्मुज जलडमरु पूर्ण रूपमा, तत्काल र सुरक्षित रूपमा खोल्नुपर्छ।”
यो घोषणाले विश्वलाई राहत दिएको छ। किनकि ट्रम्पले ८ बजे (पूर्वी समय) सम्म हर्मुज नखोले इरानको “सम्पूर्ण सभ्यता” नष्ट गर्ने चेतावनी दिएका थिए। उनले विद्युत् प्लान्ट, पुल र अन्य पूर्वाधार ध्वस्त पार्ने धम्की दिएका थिए, जसलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअन्तर्गत युद्ध अपराध मान्न सकिने थियो।
पाकिस्तानको निर्णायक भूमिका
यो युद्धविराम पाकिस्तानको मध्यस्थतामा भएको हो। पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शाहबाज शरीफले ट्रम्प र इरान दुवैलाई २ हप्ताको युद्धविराम र हर्मुज खोल्ने प्रस्ताव गरेका थिए। चीनको समेत अन्तिम हस्तक्षेपपछि इरानले यो प्रस्ताव स्वीकार गरेको इरानी अधिकारीहरूले बताएका छन्।
इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले भने, “आक्रमण रोकेमा हामी पनि आफ्नो रक्षात्मक कारबाही रोक्छौं। २ हप्तासम्म हर्मुजमा व्यावसायिक जहाजहरूको सुरक्षित आवागमन सम्भव हुन्छ, तर इरानी सेनासँग समन्वय गरेर।” इरानको राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्ले यो सम्झौतालाई “इरानी विजय” भनेर चित्रण गरेको छ र अमेरिकाले इरानका १० बुँदे शान्ति योजनालाई स्वीकार गरेको दाबी गरेको छ।
इजरायलले पनि यो युद्धविराम स्वीकार गरेको व्हाइट हाउसले जनाएको छ। दुवै पक्षले २ हप्ता आक्रमण रोक्नेछन्। लेबनानमा इजरायल र हिजबुल्लाहबीचको लडाइँ पनि यो सम्झौतामा समावेश छ।
युद्धको पृष्ठभूमि: फेब्रुअरी २८ देखि ३९ दिनको रक्तपात
यो द्वन्द्व फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमा ठूलो आक्रमण गरेपछि सुरु भएको थियो। सुरुका दिनमा इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनी मारिएका थिए। त्यसपछि उनका छोरा मोज्तबा खामेनी (५६ वर्षीय) लाई नयाँ सर्वोच्च नेता बनाइएको थियो।
युद्धका क्रममा:
- इरानले हर्मुज जलडमरु बन्द गरेर विश्वको तेल आपूर्तिमा असर पार्यो (यो जलडमरुबाट विश्वको करिब २०% तेल गुजर्छ)।
- इरान, लेबनान र खाडी देशहरूमा हजारौं सर्वसाधारण मारिए। मानवअधिकार समूहका अनुसार इरानमा मात्र १,६६५+ सर्वसाधारण (२४४ बालबालिका) मारिएका छन्।
- अमेरिकी पक्षमा १३ सैनिक मारिएका छन्।
- इजरायलले इरानी पुल र रेलवेमा आक्रमण गर्यो; इरानले इजरायल र खाडी देशमा मिसाइल प्रहार गर्यो।
- मार्चमा इरानले हर्मुजमा जहाजहरूमा आक्रमण गरेपछि तेलको मूल्य आकाशियो।
ट्रम्पले सुरुमा इरानी नेतृत्वलाई “पागल” भनेका थिए र इरानी जनतालाई विद्रोह गर्न आह्वान गरेका थिए। तर मंगलबार उनले इरानी नेतृत्वलाई “अझ बुद्धिमान र कम कट्टर” भनेर प्रशंसा गरे।
अझै बाँकी चुनौतीहरू
२ हप्ताको युद्धविरामले तत्काल ठूलो युद्ध रोक्ने देखिन्छ, तर दीर्घकालीन शान्ति चुनौतीपूर्ण छ। मुख्य मुद्दाहरू:
- इरानको युरेनियम भण्डार (नजिकै बम-ग्रेड) ।
- इरानको मिसाइल क्षमता सीमित गर्ने।
- पश्चिमी प्रतिबन्ध हटाउने र युद्ध क्षतिपूर्ति।
- हर्मुजमा इरानको नियन्त्रण।
इरानले वार्ता असफल भए फेरि लड्ने चेतावनी दिएको छ। ट्रम्पले पनि “केही क्रान्तिकारी राम्रो हुन सक्छ” भनेका छन्।
विश्व प्रभाव
- तेल मूल्य: युद्धविरामको खबरपछि तेलको मूल्य ९% भन्दा बढी घट्यो।
- बजार: एस एन्ड पी ५०० फ्युचर्स १.५% बढ्यो।
- क्षेत्रीय तनाव: लेबनानमा इजरायली ड्रोन बढेका छन्। कुवेतमा मिसाइल आक्रमणको रिपोर्ट आएको छ।
यो सम्झौता ट्रम्पको “उच्च दबाब” कूटनीतिको नमूना हो — संकट सिर्जना गरेर सम्झौता गर्नु। तर आलोचकहरूले ट्रम्पको धम्कीलाई “अस्वीकार्य” भनेका छन्। केही रिपब्लिकन र डेमोक्र्याटले पनि चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
के हुन्छ अर्को २ हप्तामा?
इस्लामावादमा प्रत्यक्ष वार्ता सुरु हुने सम्भावना छ। यदि सफल भयो भने मध्यपूर्वमा नयाँ शान्ति प्रक्रिया सुरु हुन सक्छ। असफल भए फेरि ठूलो युद्धको जोखिम कायमै छ।
यो घटनाक्रमले देखाउँछ — विश्व शक्ति सन्तुलनमा हर्मुज जस्ता जलडमरु कति महत्वपूर्ण छन् र कूटनीति अन्तिम घडीमा पनि काम गर्न सक्छ।
न्यूयोर्क टाइम्स, रोयटर्स, फक्स न्यूज, अल जजिरा लगायतका रिपोर्टहरूबाट संकलित जानकारीमा आधारित।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्