एकल-पार्टी प्रभुत्वको नयाँ स्वरूप: भाजपाले क्षेत्रीय सन्दर्भ अनुसार हिन्दु पहिचानलाई ढाल्दै चुनावी सफलता हासिल गरिरहेको अवस्था।

असम र पश्चिम बंगालमा देखिएको राजनीति त्यहाँको चुनावी परिणामको व्याख्या मात्र होइन, बरु यो हिन्दुत्वको त्यो मार्गको पूर्वाभास पनि हो जुन पूर्वबाट टाढा रहेका दाबी गर्ने राज्यहरूमा पनि देखिन सक्छ।

तर राज्यअनुसारको भिन्नता नि? चुनावी परिणामहरूमा सधैं स्थानीय-क्षेत्रीय आयाम हुन्छन्। त्यसैले, चारवटा राज्यको विधानसभा चुनावलाई हेर्दा, व्याख्याका लागि राज्य-विशिष्ट कारकहरू खोज्नु स्वाभाविकै हो। यो दृष्टिकोण पूर्ण रूपमा गलत पनि छैन। तैपनि, यस्ता क्षणहरू आउँछन् जहाँ यो राज्य-विशिष्टता बृहत्तर र अन्तर-राज्यीय प्रक्रियाहरूसँग ठोकिन पुग्छ, जसले राज्यको अद्वितीयतालाई परीक्षणमा राख्छ। यसले राज्य-विशिष्टतालाई पूर्ण रूपमा समाप्त नगरे तापनि, अन्तर-राज्यीय परिघटनाको भारले त्यस विशिष्टतालाई पक्कै पनि धमिलो बनाइदिन्छ।

केही समययता भारतले चुनावी परिणामको व्याख्यात्मक कारकका रूपमा ‘राज्य-विशिष्टता’ र ‘अखिल भारतीय परिघटना’ बीचको प्रतिस्पर्धात्मक गतिशीलता देखिरहेको छ। पछिल्लो चरणको विधानसभा चुनावको नतिजाले राज्यस्तर र अखिल भारतीय स्तरबीचको यो अन्तरसम्बन्धबाट उत्पन्न तनावलाई देखाउँछ। भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) को प्रभुत्वको निरन्तर विस्तार र भारतको दोस्रो प्रभावशाली-दलीय व्यवस्था (dominant-party system) को निर्माणले यो वर्तमान अन्तरसम्बन्धलाई परिभाषित गर्छ। तर यो केवल एउटा दलको प्रभुत्व मात्र होइन।

यो प्रभुत्व हिन्दु मतको बढ्दो ध्रुवीकरणमा आधारित छ, जहाँ ‘सत्ता-विरोधी लहर’ (anti-incumbency) वा हाल लोकप्रिय रहेको ‘कल्याणकारी सेवा प्रवाह’ (welfare delivery) जस्ता परम्परागत विश्लेषणात्मक ढाँचाहरू फिक्का सावित भएका छन्। पछिल्ला तीन संसदीय चुनावहरूले गैर-हिन्दुहरू, विशेष गरी मुस्लिमहरूका विरुद्ध हिन्दु धार्मिक पहिचानमा आधारित चिन्ता, आशंका र ‘अन्यीकरण’ (othering) को निरन्तर परिचालन देखेका छन्। यो विडम्बनापूर्ण छ कि हिन्दुत्ववादी शक्तिहरू एकातिर हिन्दुहरू एकजुट भइरहेका छन् भनेर गर्व गर्छन्, तर अर्कोतिर चुनावी परिणामहरू मुख्यतया मुस्लिम-विरोधी भावनाबाट निस्किएका हुन् भन्ने कुरा स्वीकार गर्न इन्कार गर्छन्, जुन हिन्दुत्वको राजनीतिको विशेषता हो। असम र पश्चिम बंगालमा भाजपाले हिन्दु मतको झन्डै आधा—पश्चिम बंगालमा त सायद आधाभन्दा बढी—हिन्दु मतलाई आफ्नो पक्षमा ध्रुवीकृत गर्न सफल भएको छ।

यो आज केरल र तमिलनाडुमा नभएको हुन सक्छ, जहाँ राज्य-विशिष्टताको तर्क अघि सारिन्छ। तर दुवै राज्यमा, त्यहाँको राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको अद्वितीयता र सार्वजनिक क्षेत्रको लामो समयदेखिको विशेषता दबाबमा परेको छ। तमिलनाडुमा टिभिके (TVK) को उदयसँगै त्यहाँको प्रतिस्पर्धाको राज्य-विशिष्ट संरचना र सायद वैचारिक ढाँचा समेत तोडिएको छ।

त्यसैगरी, केरलमा पहिले नै कम्तीमा १५ प्रतिशत हिन्दु मत भाजपाको पक्षमा ध्रुवीकृत हुन थाल्नुले के संकेत गर्छ भने हिन्दुत्वको कारकले केरलको दशकौं पुरानो राजनीतिक प्रकृतिलाई पनि तोड्ने अवस्थामा पुगेको छ। कर्नाटकले धेरै पहिले नै दक्षिणका राज्यहरू हिन्दुत्वबाट स्वत: सुरक्षित छन् भन्ने कुनै ग्यारेन्टी छैन भन्ने देखाइसकेको छ। यो पनि सम्झनु उपयुक्त होला कि आन्ध्र प्रदेशमा भाजपाको राज्यस्तरको सहयोगीले हिन्दुत्वको भावनालाई मजबुत बनाउन ठूलो मद्दत गरिरहेको छ। त्यसैले, आज बंगालले जे स्वीकार गरेको छ, त्यो आगामी दशकमा दक्षिणले पछ्याउने बाटो हुन सक्छ।

पार्टी राजनीति हिन्दु-मुस्लिम विभाजनमा परिणत हुनुले भाजपाले प्रतिनिधित्व गर्ने प्रभुत्वको राजनीतिको बारेमा हामीलाई के बताउँछ? यसले भारतको लोकतन्त्र बहुसंख्यकवादी (majoritarian) सामाजिक-राजनीतिक व्यवस्थातर्फ मोडिएको संकेत गर्छ। चुनावी प्रभुत्व त्यसै मोडको परिणाम हो र साथै, राज्य शक्तिको प्रयोग गरेर त्यो परिवर्तनलाई थप मजबुत बनाउने एउटा साधन पनि हो। यदि भाजपाको आलोचनात्मक विश्लेषणले भारतलाई विश्वव्यापी रूपमा प्रचलित ‘पपुलिज्म’ (populism) र ‘लोकतान्त्रिक ह्रास’ (democratic backsliding) को ढाँचामा मात्र फिट गर्ने लोभलाई त्याग्ने हो भने, यो परिवर्तनलाई अझ सजिलै बुझ्न सकिनेछ।

यस अर्थमा, भारतमा देखिएका दुईवटा एकल-पार्टी प्रभुत्वका युगहरूबीच आधारभूत भिन्नता छ: कांग्रेसको पालाको पहिलो प्रभुत्व अक्सर सम्झौता, तिकडम र राज्यको नियन्त्रणबाट प्राप्त हुने फाइदाहरूमा आधारित थियो। यी सामग्रीहरू त वर्तमान प्रभुत्वले पनि चलाखीपूर्वक प्रयोग गर्छ; तर पहिलेको प्रभुत्वमा जे अभाव थियो र वर्तमानमा जुन कुरामा उत्कृष्टता छ, त्यो हो—एउटा मजबुत सामाजिक निर्वाचन क्षेत्रको निर्माण। यसले प्रभावशाली दललाई मात्र जिताउँदैन, बरु एउटा स्वायत्त शक्तिका रूपमा समाजमा आफ्नो प्रभुत्व कायम गर्छ।

सन् १९९० को दशकदेखि भाजपाले अधिकांश राज्यहरूमा हिन्दुहरूका बीचमा एउटा महत्वपूर्ण आधार तयार गरेको छ। २०१४ मा यसको हिन्दुत्व पूर्वका राज्यहरूबाट राजनीतिक रूपमा टाढा देखिएको थियो। आज भाजपाले ती राज्यहरूका हिन्दु जनसंख्याको ठूलो हिस्सालाई एकजुट गर्न सफल भएको छ। यो बहुसंख्यकवादी राजनीतिको दुईवटा विरोधाभासी आयामहरू छन्। एकातर्फ, यसले हिन्दु धार्मिक पहिचानको अर्थलाई क्षेत्रीय सन्दर्भमा अनुकूल बनाउँछ। यसले भाजपालाई राज्य-विशिष्टताको किल्ला तोड्न मद्दत गर्छ। अर्कोतर्फ, भाजपाको बहुसंख्यकवादी राजनीतिले उत्तर भारतीय ‘हिन्दी-हार्टल्याण्ड’ को विचारधारा र साझा मुस्लिम-विरोधी राजनीतिको लेपन लगाएर हिन्दु धार्मिक पहिचानको अर्थलाई एकरुपता (homogenise) दिने प्रयास पनि गर्छ।

असम र पश्चिम बंगालमा देखिएको राजनीति त्यसैले त्यहाँको चुनावी परिणामको व्याख्या मात्र होइन, बरु यो हिन्दुत्वको त्यो मार्गको पूर्वाभास पनि हो जुन पूर्वबाट टाढा रहेका दाबी गर्ने राज्यहरूमा पनि देखिन सक्छ। हिन्दुत्वको यो व्यापक बहुसंख्यकवादी विश्लेषणात्मक छातालाई बेवास्ता गर्नाले बौद्धिक क्षति र राजनीतिक अन्धता दुवै निम्त्याउन सक्छ।

हालैका विधानसभा चुनावहरूका सन्दर्भमा राजनीतिक विश्लेषक सुहास पल्शिकरद्वारा लिखित इन्डियन एक्सप्रेसमा प्रकाशित लेखको नेपाली अनुवाद :(पुणेमा बसोबास गर्ने लेखक राजनीति शास्त्रका प्राध्यापक हुन्।)