नयाँ दिल्लीले अब वासिङ्टनको अपमान सहनु हुँदैन र सहनु पनि पर्दैन, किनकि शब्दहरू पनि कार्य हुन् र कार्यको परिणाम हुन्छ।

एक अमेरिकी अनुदारवादीको पोस्ट (जसलाई अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले गत हप्ता ‘ट्रुथ सोसल’ मा सेयर गरेका थिए र २४ घण्टापछि नयाँ दिल्लीस्थित दूतावासमार्फत आधा-अधुरो रूपमा फिर्ता लिएका थिए, वा सायद दूतावास आफैँले यसो गरेको थियो) मा भारतलाई लक्षित गरी गरिएको “हेलहोल” (नर्क जस्तो ठाउँ) भन्ने अपमानजनक शब्द ट्रम्पको शैली वा निर्णयमा भएको कुनै एउटा एक्लो गल्ती थिएन। निश्चित रूपमा, यो त ट्रम्पले विगत एक वर्षदेखि अपनाइरहेको एक अविश्वसनीय रूपमा निरन्तर लयको पछिल्लो कडी मात्र थियो।

अप्रिल २०२५ देखि ट्रम्प वा उनको ह्वाइट हाउसले हरेक पाँच वा छ हप्तामा भारतलाई एउटा ठुलो अपमान दिइरहेको छ: सजाय स्वरूप लगाइएका शुल्कहरू (Tariffs); भारत र पाकिस्तानबीच मध्यस्थता गर्ने बारम्बारका दाबीहरू जसलाई नयाँ दिल्लीले सार्वजनिक रूपमा अस्वीकार गर्नुपर्‍यो; भारतविरोधी छवि भएका पाकिस्तानी सेना प्रमुखसँगको मित्रता; भारतको अर्थतन्त्रलाई “मृत” भन्नु; “अप्रिय” ट्यारिफको आरोप र प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले “मलाई खुसी पार्नुपर्छ” भन्ने ट्रम्पको घमण्ड।

यो अब रोकिनुपर्छ। ट्रम्पको अनादर—चाहे यो उनको व्यक्तित्वको दोष होस् वा उनले सबैलाई समान रूपमा गर्ने व्यवहार—यसलाई यस आशामा बेवास्ता गर्न सकिँदैन कि ट्रम्पपछिको अमेरिका बढी सभ्य हुनेछ। अमेरिका अहिले जे छ र यसको विदेश नीति जस्तो चरित्रको छ, भारतले त्यसैलाई सामना गर्नुपर्छ। २०२८ पछि अमेरिका कस्तो हुनेछ भन्ने हामीलाई थाहा छैन, तर यदि यो झन् खराब भयो भने नि? भारतको अहिलेसम्मको प्रतिक्रिया—सभ्य, उदार, र कहिलेकाहीँ सम्बन्ध सुधार (reset) को आशामा मौन बस्ने शैलीले—ट्रम्पको अपमानलाई थप आकर्षित मात्र गर्नेछ। नयाँ दिल्लीले अब वासिङ्टनको अपमान सहनु हुँदैन र सहनु पनि पर्दैन, किनकि शब्दहरू पनि कार्य हुन् र कार्यको परिणाम हुन्छ।

भारतको प्रतिक्रियामा तीनवटा कुरा समावेश हुनुपर्छ

पहिलो, काम गर्न छोडिसकेको “केमेस्ट्री एक्सपेरिमेन्ट” (व्यक्तिगत सम्बन्धको प्रयोग) लाई त्याग्ने समय आएको छ। ‘हाउडी मोदी’ र ‘नमस्ते ट्रम्प’ को ढाँचाले एक हदसम्म काम गर्‍यो, र सायद यसबाट हामीले केही रणनीतिक लाभ पनि पायौँ। तर वर्तमान स्थितिले भन्छ कि त्यो केमेस्ट्री अब समाप्त भयो: व्यक्तिगत लगानीका बाबजुद ट्यारिफ, मध्यस्थताको नाटक, पाकिस्तानतर्फको झुकाव र सार्वजनिक अपमानहरू भइरहेका छन्। शीर्ष स्तरको व्यक्तिगत केमेस्ट्री अब भारत-अमेरिका सम्बन्धको कार्य सिद्धान्तको रूपमा गलत सावित भैसकेको छ।

त्यसैले, व्यक्तिगत सम्बन्धलाई संस्थागत पहुँच (Institutional outreach) ले विस्थापित गर्नुपर्छ। अमेरिकी कंग्रेसमा ध्यान केन्द्रित गरौँ जहाँ भारतप्रति रहेको दुवै पक्षीय (bipartisan) समर्थन घटेको भए पनि हराएको छैन। साथै, अर्को पुस्ताको राजनीतिक नेतृत्व, गभर्नरहरू, विश्वविद्यालयहरू, थिंक-ट्याङ्कहरू, कर्पोरेट अमेरिका र अमेरिकामा रहेका ५५ लाख भारतीय-अमेरिकी समुदायसम्म पहुँच पुर्‍याउनुपर्छ, जो अमेरिकाको सबैभन्दा धनी जातीय समूह हो र झन्-झन् राजनीतिक रूपमा सङ्गठित हुँदैछ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, अर्को महिना विदेशमन्त्री मार्को रुबियो आउँदा सीधा कुरा (straight talk) हुनुपर्छ।

दोस्रो, नाम लिएर गरिने अपमानको विरोध गरौँ। भारतीय कूटनीतिको परम्परागत गुणहरू—जस्तै लामो समय मौन बस्नु र असीमित धैर्यता—ले आजको वासिङ्टनसँग काम गर्दैन। ट्रम्पको संसारमा धैर्यतालाई कमजोरी र थप अपमान गर्ने इजाजतको रूपमा हेरिन्छ। नयाँ दिल्लीले विरोध नगरेको हरेक ट्रम्पकालीन अपमानले अर्को अपमानलाई जन्म दिन्छ। ‘बुली’ (धम्क्याउने व्यक्ति) सँग लड्ने तरिका मौनता होइन।

यसको जवाफ भनेको सार्वजनिक रूपमा यो ढाँचालाई उजागर गर्नु हो। जब अमेरिकी जनताले एक पटक होइन दुई पटक निर्वाचित गरेका राष्ट्रपतिले वर्षमा आठौँ, बाह्रौँ वा पन्ध्रौँ पटक भारतलाई अपमान गर्छन्, तब हामीले यो स्पष्ट पार्नुपर्छ कि प्रत्येक अपमानले वासिङ्टनले चाहेको सहयोग (चीन, क्षेत्रीय सुरक्षा वा इन्डो-प्यासिफिकका मुद्दामा) का लागि नयाँ दिल्लीमा राजनीतिक ठाउँ साघुरो बनाउँदै लैजान्छ। ट्रम्पले यो सन्देश नबुझ्न सक्छन् (जसलाई क्षमा दिन सकिन्छ) तर अमेरिकीहरूले बुझ्नेछन्। हामीले यो स्पष्ट पार्नुपर्छ कि यो सम्बन्ध सुधार्ने भार वासिङ्टनको हो, नयाँ दिल्लीको होइन।

तेस्रो, ट्रम्पको भाष्य (framing) लाई हरेक पटक बिना हिचकिचाहट अस्वीकार गरौँ। ट्रम्पको अपमान गर्ने प्रणाली एउटा परिचित तर्कमा चल्छ: पहिले सार्वजनिक रूपमा अपमान गर्ने, त्यसपछि व्यक्तिगत उदारताको रूपमा राहत दिने। फेब्रुअरी २०२६ को व्यापार सम्झौता दुई सरकारबीचको व्यापारिक सहमतिको रूपमा होइन, बरु “प्रधानमन्त्री मोदीप्रतिको मित्रता र सम्मानका कारण” दिइएको अनुग्रहको रूपमा घोषणा गरिएको थियो। त्यसैले, हामीले अन्यायपूर्ण ट्यारिफको आंशिक फिर्तालाई “सम्झौता” वा “जीत” को रूपमा उत्सव मनाउनु हुँदैन, बरु यो सम्झौता भारतलाई जत्तिकै अमेरिकालाई पनि उपयोगी छ भनेर स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्छ। ट्रम्पको व्यक्तिगत उदारतालाई स्वीकार नगरौँ। अबदेखि अमेरिकासँग कुनै सम्झौता हुँदा ट्रम्पको “मोदीप्रतिको सम्मान” वाला भाष्यलाई अस्वीकार गरी अमेरिकालाई यसबाट के फाइदा हुन्छ भन्ने कुरामा जोड दिनुपर्छ। ती दिनहरू अब गए।

यस सम्बन्धमा “हेलहोल” प्रकरणमा परराष्ट्र मन्त्रालयको प्रतिक्रिया शिक्षाप्रद र राम्रो सुरुवात थियो। “स्पष्ट रूपमा जानकारीविहीन, अनुपयुक्त र खराब रुचिको” भन्ने टिप्पणी ठिक थियो। विरोध गर्ने वा मेलमिलाप खोज्नुको सट्टा मन्त्रालयले स्पष्ट शब्दमा आफ्नो प्रतिक्रिया दियो। यो स्वरलाई देशका राजनीतिक नेताहरूले पनि पछ्याउनुपर्छ। भारतको प्रतिक्रिया कूटनीतिकसँगै राजनीतिक पनि हुनुपर्छ।

स्पष्ट होऔँ कि, यसका लागि मुठभेड वा रिस देखाउनु पर्दैन। न त भारतीयहरूले अमेरिकाको खराब चाहनुपर्छ वा जवाफमा उनीहरूलाई गाली नै गर्नुपर्छ। अर्को पक्षले लेखिरहेको ‘स्क्रिप्ट’ लाई अस्वीकार गर्ने गम्भीर गरिमा देखाए पुग्छ। ध्यान दिन योग्य कुरा के छ भने, ट्रम्पले ती देशहरूलाई मात्र सम्मान गरेका छन् (चाहे अनिच्छापूर्वक किन नहोस्), जसले उनलाई मूल्य चुकाउन बाध्य पारेका छन् र आफ्नो सार्वजनिक अडान स्थिर राखेका छन्। चाप्लुसी र “लगानीको प्रतिबद्धता” बाट शान्ति किन्न खोज्नेहरूले भने निरन्तर अपमान र चिन्ता नै पाइरहेका छन्।

भारत अमेरिकाको दयामा बाँच्ने सानो शक्ति होइन, त्यसैले उसले सानो शक्तिको जस्तो व्यवहार गर्नु हुँदैन। भारतसँग पनि आफ्नै प्रभाव र विकल्पहरू छन्। यो सम्बन्ध एकतर्फी होइन र हाम्रा लागि वासिङ्टन मात्र एक मात्र महत्त्वपूर्ण राजधानी होइन। ट्रम्पको अपमानको लय आफैँ टुट्दैन। यो त्यस दिन टुट्छ, जुन दिन नयाँ दिल्लीले प्रत्येक नयाँ अपमानलाई आश्चर्यको रूपमा लिन छोड्छ र यसलाई एउटा गम्भीर समस्याको रूपमा लिएर त्यसको विरोध गर्न सुरु गर्छ।

हिन्दुस्तान टाइम्सको ओपिनियन ‘ग्रान्ड स्ट्राटेजी’ स्तम्भमा ह्याप्पीमोन ज्याकोबद्वारा लिखित लेखको नेपाली अनुवाद, ह्याप्पीमोन ज्याकोब शिव नाडर विश्वविद्यालयको स्कूल अफ ह्युम्यानिटीज एन्ड सोसल साइन्सेजका भिजिटिङ प्रोफेसर र ‘इन्डियाज वर्ल्ड’ म्यागजिनका सम्पादक हुन्। यहाँ व्यक्त विचारहरू व्यक्तिगत हुन्।