कविराज विसी ।  आज फागुन २, अर्थात् प्रणय दिवस। विश्वभरि प्रेमका रंगले शहर–बस्ती रंगिएका छन्। बिहानैदेखि फूल पसलहरूमा गुलाबको चहलपहल छ, क्याफे र रेस्टुरेन्टहरूले ‘स्पेशल कपल अफर’ घोषणा गरेका छन्, सामाजिक सञ्जालमा प्रेमिल तस्बिर र स्टाटसहरूको बाढी आएको छ। तर यो दिन केवल फूल, चकलेट र डेटमा सीमित छ त? कि प्रेमको गहिरो सामाजिक, सांस्कृतिक र मनोवैज्ञानिक अर्थ पनि बोकेको छ?

प्रणय दिवस, जसलाई विश्वभर Valentine’s Day का नामले चिनिन्छ, इतिहासको पानामा एउटा साहसी पात्रसँग जोडिएको छ—Saint Valentine। रोमन शासनकालमा प्रेम र विवाहमाथि लगाइएको प्रतिबन्धको अवज्ञा गर्दै उनले गोप्य रूपमा जोडीहरूलाई विवाह गराइदिएको कथा आज पनि स्मरण गरिन्छ। मृत्युदण्डको सजाय भोग्नुअघि उनले लेखेको भनिएको सन्देश—“From your Valentine”—आज विश्वव्यापी प्रेम सन्देशको प्रतीक बनेको छ।

तर इतिहासभन्दा पनि ठूलो कुरा हो—आजको समाजमा यसको अर्थ। नेपालमा केही वर्षअघिसम्म ‘भ्यालेन्टाइन डे’ सहरका सीमित युवापुस्ताको उत्सवजस्तै देखिन्थ्यो। अहिले भने उपत्यकादेखि प्रदेश राजधानीसम्म यसको प्रभाव फैलिएको छ। गुलाब बोकेका किशोर–किशोरी, कलेजको प्राङ्गणमा साटासाट हुने कार्ड, सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक प्रेम प्रस्ताव—यी दृश्यहरू सामान्य भइसकेका छन्।

यद्यपि, नेपाली समाज अझै दोधारमा छ। कतिपयले यसलाई पश्चिमी संस्कृतिको प्रभाव भन्दै आलोचना गर्छन्। “हाम्रो आफ्नै तीज, हरितालिका, बसन्त पञ्चमी छन्, किन आयातित संस्कृतिको अनुकरण?” भन्ने प्रश्न उठ्छ। तर अर्को पक्ष भन्छ—प्रेम सार्वभौम भावना हो, यसको कुनै सीमाना हुँदैन।

वास्तवमा, प्रणय दिवसले नेपाली समाजमा प्रेम अभिव्यक्त गर्ने शैली परिवर्तन गरिदिएको छ। अघिल्लो पुस्ताले प्रेमलाई गोप्य र सीमित भावनाका रूपमा हेर्थ्यो। सार्वजनिक रूपमा प्रेम स्वीकार्नु लज्जास्पद ठानिन्थ्यो। तर अहिलेको पुस्ता खुलेर भावना व्यक्त गर्न रुचाउँछ। डिजिटल युगले यसलाई अझ सहज बनाएको छ। फेसबुक स्टाटस, इन्स्टाग्राम स्टोरी, टिकटक भिडियो—सबै प्रेम अभिव्यक्तिका माध्यम बनेका छन्।

तर प्रेमको प्रदर्शन र प्रेमको सार एउटै होइन। बजारले यस दिनलाई ठूलो अवसरका रूपमा लिएको छ। फूल, चकलेट, गिफ्ट आइटम, होटल प्याकेज—सबैको व्यापार ह्वात्तै बढ्छ। केही विश्लेषकहरू भन्छन्, प्रेमको व्यवसायीकरण भएको छ। उपहार किन्न नसक्नेहरूलाई हीनताबोध गराउने सामाजिक दबाब पनि बढेको छ।

युवाहरूबीच प्रतिस्पर्धाजस्तो देखिन्छ—कसले ठूलो सरप्राइज दिन्छ? कसले महँगो उपहार दिन्छ? तर साँचो प्रेमको मूल्य पैसाले नापिँदैन। एक घण्टा समय दिनु, साँचो संवाद गर्नु, सम्मान र विश्वास कायम राख्नु—यी कुराहरू कुनै पनि उपहारभन्दा ठूलो हुन्छन्।

प्रणय दिवसले मनोवैज्ञानिक रूपमा पनि प्रभाव पार्छ। प्रेममा रहेका व्यक्तिहरूलाई यो दिन उत्साह र आत्मविश्वास दिन्छ। तर एक्लोपन महसुस गर्नेहरूका लागि भने यो दिन केही कठिन हुन सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिने ‘परफेक्ट कपल’ का तस्वीरहरूले तुलना र निराशा बढाउन सक्छन्। त्यसैले प्रेमलाई जीवनको सम्पूर्ण केन्द्र होइन, एउटा सुन्दर हिस्सा मात्र मान्नुपर्ने सन्देश पनि यही दिनले दिन्छ।

प्रेम केवल रोमान्टिक सम्बन्धमा सीमित छैन। आमाको माया, बुबाको त्याग, साथीको साथ, शिक्षकको प्रेरणा—यी सबै प्रेमका रूप हुन्। यदि प्रणय दिवसलाई व्यापक अर्थमा बुझ्ने हो भने, यो दिन हामीले कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसर पनि हो। वृद्धाश्रममा पुगेर एक्ला ज्येष्ठ नागरिकसँग समय बिताउनु, साथीलाई धन्यवाद भन्नु, परिवारसँग बसेर संवाद गर्नु—यी पनि प्रणय दिवसकै सार हुन्।

नेपाली समाज परिवर्तनको चरणमा छ। परम्परा र आधुनिकताको संगम भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा प्रणय दिवसले एउटा सामाजिक प्रश्न उठाउँछ—हामी प्रेमलाई कति जिम्मेवारीपूर्वक लिन्छौं? प्रेम केवल भावनात्मक आवेग हो कि दीर्घकालीन प्रतिबद्धता? सम्बन्ध टिकाउन संवाद, सहिष्णुता र समानता आवश्यक छन्। केवल ‘आई लभ यू’ भन्नु पर्याप्त हुँदैन; व्यवहारमा सम्मान देखिनुपर्छ।

आजका युवाहरूका लागि चुनौती पनि यही हो। प्रेमलाई क्षणिक आकर्षणभन्दा माथि उठाएर आत्मीय सम्बन्धमा रूपान्तरण गर्न सक्नु। डिजिटल संसारमा छिटो सुरु हुने सम्बन्धहरू छिट्टै टुट्ने खतरा पनि उत्तिकै हुन्छ। त्यसैले भावनात्मक परिपक्वता अनिवार्य छ।

प्रणय दिवसको बहस केवल मनाउने–नमनाउनेमा सीमित हुनु हुँदैन। यसको सार के हो भन्ने प्रश्नमा केन्द्रित हुनुपर्छ। यदि यो दिनले कसैलाई आफ्नो भावना व्यक्त गर्ने साहस दिन्छ, सम्बन्ध सुधार्ने अवसर दिन्छ, वा आत्मीय संवाद सुरु गर्ने प्रेरणा दिन्छ भने यसको महत्व छ।

अन्ततः, प्रेम कुनै एक दिनमा सीमित हुने भावना होइन। वर्षका ३६५ दिन नै प्रेम अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ। तर एउटा विशेष दिनले हामीलाई सम्झाइदिन्छ—जीवनको दौडधुपबीच पनि भावना महत्त्वपूर्ण छन्।

आज प्रणय दिवसका अवसरमा प्रश्न यही हो—हामी प्रेमलाई देखावटी बनाउँदैछौं कि सार्थक? फूल सुक्न सक्छ, चकलेट सकिन सक्छ, तर सम्मान, विश्वास र साथ भने दीर्घकालीन हुन्छन्।

प्रेमलाई उत्सव बनाऔं, तर जिम्मेवारीसँगै। प्रदर्शनभन्दा गहिराइ रोजौं। किनकि अन्ततः, प्रेम नै समाजलाई जोड्ने अदृश्य शक्ति हो—जो सीमाना, भाषा र संस्कृतिभन्दा माथि उठेर मानवतालाई एक बनाउँछ।