रूपन्देही क्षेत्र नं. १ मा पुराना दललाई नयाँको कडा चुनौती विविध पृष्ठभूमिका उम्मेदवारहरू, थारू-मधेसीदेखि गुरुङ-मगरसम्मका मुद्दा केन्द्रमा

बुटवल : रूपन्देही जिल्लाको निर्वाचन क्षेत्र नं. १ दक्षिणमा भारतीय सीमासँग जोडिएको तराई क्षेत्र र उत्तरमा पाल्पा जिल्लाको पहाडी सीमासम्म फैलिएको विविध जातीय तथा सांस्कृतिक मिश्रित क्षेत्र हो। यो क्षेत्रमा देवदह नगरपालिकाका सबै १२ वडा, रोहिणी गाउँपालिकाका पूरै ७ वडा, तिलोत्तमा नगरपालिकाका ९ वडा (७–१२, १५–१७) र ओमसतिया गाउँपालिकाका ५ वडा (१, ३–६) गरी कुल ३३ वडा पर्छन्।

यहाँ थारू र मधेसी समुदाय दक्षिणी भागमा बाहुल्य छन् भने उत्तरतर्फ गुरुङ, मगर लगायत पहाडी समुदायको प्रभाव छ। फागुन २१ गते हुने प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा उम्मेदवारहरूलाई यी सबै समुदायका मुद्दा (सिंचाई, रोजगारी, शिक्षा, सीमा सुरक्षा, सांस्कृतिक संरक्षण, पूर्वाधार विकास) सम्बोधन गर्दै मत माग्ने चुनौती छ।

यो पटकको निर्वाचन विशेष छ किनकि अधिकांश उम्मेदवार नयाँ अनुहार हुन्। पुराना दलहरूबाट पनि संसदीय चुनावमा पहिलो पटक लड्नेहरू धेरै छन्। स्थानीय राजनीतिमा परिचित भए पनि संसद्‌मा पुग्ने दौडमा उनीहरू नयाँ छन्। निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा गाउँ-गाउँमा प्रचारको तीव्रता बढेको छ। उम्मेदवारहरू घरदैलो, सभासम्मेलन र सामाजिक सञ्जालमार्फत जनमत आफ्नो पक्षमा पार्न व्यस्त छन्।

प्रमुख उम्मेदवारहरू र उनीहरूको पृष्ठभूमि

• नेपाली कांग्रेसबाट हिराबहादुर केसी क्षेत्रीय सभापति समेत रहेका केसी देवदह नगरपालिकाको पूर्वप्रमुख हुन्। २०७४ मा नगरप्रमुख निर्वाचित भएर ५ वर्ष सेवा गरे। २०७८ मा क्षेत्रीय सभापति जिते तर २०७९ को स्थानीय निर्वाचनमा एमालेका ध्रुवप्रसाद खरेलसँग पराजित भए (केसी : ११,३२३ मत, खरेल : १२,९४३ मत)। कांग्रेसले उनलाई नै क्षेत्र नं. १ बाट उम्मेदवार बनाएको छ। उनी विकास, शिक्षा र स्थानीय पूर्वाधारमा जोड दिन्छन्।
• नेकपा (एमाले) बाट दधिराम न्यौपाने पूर्वप्रदेशसभा सदस्य (२०७४ मा ‘ख’ बाट विजयी)। २०७७ मा नेकपा विभाजनपछि एमाले रोजेपछि माओवादीले पदमुक्त गरे। २०७९ मा प्रदेश ‘ख’ बाट पराजित (कांग्रेसका अब्दुल रजाक गद्दीले जिते)। एमालेका केन्द्रीय सदस्य (१०औं र ११औं महाधिवेशनबाट निर्वाचित)। लीला गिरी मुख्यमन्त्री हुँदा छोटो समय राजनीतिक सल्लाहकार बने तर सरकार ढलेपछि पद गुम्यो। उनी कृषि, रोजगारी र पार्टी एकतामा जोड दिन्छन्।
• नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीबाट घनश्याम यादव २०६४ मा संविधानसभा सदस्य (तत्कालीन माओवादीबाट) निर्वाचित भएका र राज्यमन्त्री बनेका यादव १२ वर्षपछि फेरि मैदानमा छन्। २०५६ मा एमालेबाट उम्मेदवार बनेर कांग्रेसका दुर्योधनसिंह चौधरीसँग पराजित भएपछि माओवादी प्रवेश गरे। उनी पुराना कम्युनिस्ट विचार र विकास मुद्दामा केन्द्रित छन्।
• राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) बाट प्रज्वल बोहरा स्व. दीपक बोहराका कान्छा छोरा। ४९ वर्षीय प्रज्वल अमेरिकाबाट कम्प्युटर साइन्समा स्नातक। नेपालमा कल सेन्टर, सफ्टवेयर, वेबसाइट निर्माण र डिजिटल पेमेन्ट (स्मार्ट च्वाइस, नेपाल क्लियरिङ हाउस) मा काम गरेका छन्। बुवाको प्रतिनिधित्व गर्दै राजनीतिमा आएका उनी डिजिटल नेपाल, युवा रोजगारी र राजसंस्था पुनर्स्थापनामा जोड दिन्छन्।
• राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) बाट सुनिल लम्साल सिभिल इन्जिनियर। काठमाडौं महानगरका मेयर बालेन शाहका पूर्वाधार विकास सल्लाहकार। हाल रास्वपाका महामन्त्री। मनोनयन अघि बालेनसँगै रास्वपामा प्रवेश गरे। उनी पूर्वाधार, सुशासन, युवा रोजगारी र नयाँ राजनीतिको प्रतिनिधित्व गर्छन्।

अन्य उल्लेखनीय उम्मेदवारहरूमा उज्यालो नेपाल पार्टीबाट अशोक कुमार चौधरी, श्रम संस्कृति पार्टीबाट छविलाल गुरुङ, नागरिक उन्मुक्ति पार्टीबाट डा. उमाशंकर चौधरी, नेकपा (माओवादी केन्द्र) बाट मदनबहादुर चौधरी, जनता समाजवादी पार्टीबाट मोहम्मद असलाम खाँ लगायत छन्। कुल ३१ उम्मेदवार (२० दलगत, ११ स्वतन्त्र) मैदानमा छन्।

विगतको निर्वाचन इतिहास र मतको प्रवृत्ति

• २०७९ निर्वाचन : एमाले (राप्रपासँग तालमेल) का छविलाल विश्वकर्मा २४,८८२ मतसहित विजयी। स्वतन्त्र घनश्याम भुसाल २१,३१८ मत। रास्वपाका नरेश बहादुर पछाई क्षेत्री १४,१४५, नागरिक उन्मुक्तिका धनीराम चौधरी १३,९६२ मत। समानुपातिकमा कांग्रेस पहिलो (१९,१२५ मत), रास्वपा दोस्रो (१५,८००)। प्रदेशतर्फ एमाले पहिलो।
• ऐतिहासिक प्रवृत्ति : २०४८–०५६ सम्म कांग्रेसका दुर्योधनसिंह थारूले लगातार जिते। २०६४ मा घनश्याम यादव (माओवादी), २०७० मा अब्दुल रजाक गद्दी (कांग्रेस), २०७४ र २०७९ मा छविलाल विश्वकर्मा (एमाले) विजयी।

यो क्षेत्रमा पुराना दलहरू (कांग्रेस, एमाले) को आधार बलियो छ तर रास्वपा, राप्रपा, नागरिक उन्मुक्ति र जनमत जस्ता नयाँ दलहरूले राम्रो मत ल्याएका छन्। नयाँ पुस्ताका उम्मेदवारहरू (इन्जिनियर, कम्प्युटर साइन्स) ले सुशासन र विकासको नयाँ एजेन्डा लिएर आएका छन्।

निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा क्षेत्रमा चुनावी माहोल तात्दै गएको छ। मतदाताहरूले पुरानो अनुभव र नयाँ ऊर्जाबीच सन्तुलन खोजिरहेका छन्। थारू-मधेसीदेखि गुरुङ-मगरसम्मका मुद्दा सम्बोधन गर्ने उम्मेदवारलाई नै फाइदा पुग्ने विश्लेषकहरू बताउँछन्।

रूपन्देही क्षेत्र नं. १ (देवदह, रोहिणी, तिलोत्तमा र ओमसतियाका केही वडाहरू समेटिएको) नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा पर्ने एक प्रतिस्पर्धात्मक निर्वाचन क्षेत्र हो। फागुन २१, २०८२ (मार्च ५, २०२६) मा हुने प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा यो क्षेत्रमा पुराना दलहरू (नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले) को परम्परागत पकड छ, तर राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा), राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा), नागरिक उन्मुक्ति पार्टी जस्ता नयाँ शक्तिहरूले मत बाँडफाँट गर्दै कडा चुनौती दिइरहेका छन्।

विगतका निर्वाचन ट्रेन्ड्स (२०७४ र २०७९ बाट मुख्य नतिजा)

• २०७९ निर्वाचन:
  • प्रत्यक्ष: नेकपा (एमाले) का छविलाल विश्वकर्मा २४,८८२ मतसहित विजयी (राप्रपासँग तालमेल)।
  • स्वतन्त्र घनश्याम भुसाल २१,३१८ मत (दोस्रो)।
  • रास्वपाका नरेश बहादुर पछाई क्षेत्री १४,१४५ मत (तेस्रो)।
  • नागरिक उन्मुक्ति पार्टीका धनीराम चौधरी १३,९६२ मत।
  • समानुपातिक (प्रतिनिधिसभा): नेपाली कांग्रेस पहिलो (१९,१२५ मत), रास्वपा दोस्रो (१५,८०० मत), एमाले तेस्रो (१५,७२४ मत), राप्रपा चौथो (११,२४३ मत), नागरिक उन्मुक्ति पाँचौं (१०,००१ मत)।
  • प्रदेशसभा समानुपातिकमा एमाले पहिलो (२०,६७२ मत), कांग्रेस दोस्रो (१८,८०८ मत)।
  • ट्रेन्ड: एमालेको प्रत्यक्षमा बलियो जित, तर समानुपातिकमा कांग्रेस र रास्वपाको राम्रो प्रदर्शन। नयाँ दलहरूले २०-३०% मत बटुलेका थिए।
• २०७४ निर्वाचन:
  • एमालेका छविलाल विश्वकर्मा विजयी।
  • क्षेत्रमा कांग्रेस र एमाले बीच मुख्य प्रतिस्पर्धा, कम्युनिस्टहरूको एकताले फाइदा।
• ऐतिहासिक ट्रेन्ड (२०४८ देखि):
  • २०४८–०५६: नेपाली कांग्रेसका दुर्योधनसिंह थारूले लगातार जित।
  • २०६४: घनश्याम यादव (माओवादी) विजयी।
  • २०७०: अब्दुल रजाक गद्दी (कांग्रेस)।
  • २०७४ र २०७९: एमालेका छविलाल विश्वकर्मा।
  • कुल ट्रेन्ड: पुराना दलहरू (कांग्रेस, एमाले) ले ५०-६०% मत बटुल्ने, तर पछिल्ला निर्वाचनमा नयाँ दलहरूले मत बाँडेर परम्परागत आधार कमजोर बनाएका छन्।

२०८२ निर्वाचनको वर्तमान ट्रेन्ड्स र स्थिति

• उम्मेदवारहरू र मुख्य प्रतिस्पर्धा:
  • नेपाली कांग्रेस: हिराबहादुर केसी (क्षेत्रीय सभापति, पूर्व नगरप्रमुख) – स्थानीय विकास र अनुभवमा जोड।
  • नेकपा (एमाले): दधिराम न्यौपाने (केन्द्रीय सदस्य, पूर्व प्रदेशसभा सदस्य) – पार्टी संगठन र कृषि/रोजगारी मुद्दा।
  • नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी/पूर्व माओवादी: घनश्याम यादव (पूर्व संविधानसभा सदस्य) – पुरानो कम्युनिस्ट आधार।
  • रास्वपा: सुनिल लम्साल (सिभिल इन्जिनियर, बालेन शाहका पूर्व सल्लाहकार, पार्टी महामन्त्री) – सुशासन, पूर्वाधार, युवा रोजगारी। रास्वपाका अध्यक्ष रवि लामिछानेले यो क्षेत्रलाई “ऐतिहासिक” भनेर प्रचार गरेका छन्, “मार्च ५ इतिहास बन्नेछ” भन्दै।
  • राप्रपा: प्रज्वल बोहरा (स्व. दीपक बोहराका छोरा, कम्प्युटर साइन्स ग्र्याजुएट, डिजिटल व्यवसायी) – राजसंस्था, डिजिटल नेपाल।
  • अन्य: नागरिक उन्मुक्ति, जनता समाजवादी, माओवादी केन्द्र, श्रम संस्कृति पार्टी आदि। कुल ३१ उम्मेदवार (२० दलगत, ११ स्वतन्त्र)।
• ट्रेन्ड विश्लेषण:
  • पुराना दलहरूको चुनौती: एमाले र कांग्रेसको आधार अझै बलियो छ (२०७९ मा समानुपातिकमा १५-१९ हजार मत), तर विगतका विजेताहरू (छविलाल विश्वकर्मा आदि) मैदानमा नहुँदा नयाँ अनुहारहरूले मत बटुल्नुपर्ने दबाब छ।
  • नयाँ दलहरूको उदय: रास्वपाले २०७९ मा १४-१५ हजार मत ल्याएको थियो। अहिले बालेन-रवि प्रभाव र सुशासनको नारा सँगै युवा/शहरी मतदातामा आकर्षण बढेको छ। राप्रपा पनि राजावादी/संस्कृति मुद्दामा आधारित मत बटुल्दैछ।
  • जातीय/क्षेत्रीय मुद्दा: दक्षिणी थारू-मधेसी र उत्तरका गुरुङ-मगर मत निर्णायक। सीमा सुरक्षा, सिंचाई, रोजगारी, शिक्षा मुख्य एजेन्डा।
  • मतदाता संख्या: करिब १.३ लाख (२०७९ को आधारमा)। उच्च उम्मेदवार संख्या (३१+) ले मत बाँडिने सम्भावना।
  • सम्भावित परिदृश्य: यदि रास्वपा/राप्रपा ले १५-२० हजार मत ल्याए भने पुराना दलहरूको जित कडा हुन्छ। रवि लामिछानेको सक्रिय प्रचारले रास्वपालाई बलियो बनाएको छ।

यो क्षेत्रमा नयाँ पुस्ताको ऊर्जा र पुरानो अनुभवबीचको प्रतिस्पर्धा छ। निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा घरदैलो, सभासम्मेलन र सामाजिक सञ्जालले ट्रेन्ड बदल्न सक्छ।