ट्रम्पमाथि बढ्दो राजनीतिक दबाब

काठमाडौं— मध्यपूर्वमा युद्ध अन्त्य गर्ने आशा जगाएको अमेरिका–इरान शान्ति समझौता हस्ताक्षर भएको दुई दिन नबित्दै लेबनानमा पुनः हिंसा भड्किएपछि क्षेत्रीय स्थायित्वमाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ। दक्षिणी लेबनानमा इजरायल र हिजबुल्लाहबीच २४ घण्टासम्म चलेको भीषण संघर्षपछि शुक्रबार दुवै पक्ष नयाँ युद्धविराममा सहमत भएका छन्। तर यसबीच भएको रक्तपातले अमेरिका र इरानबीच स्विट्जरल्यान्डमा तय भएको कार्यान्वयनसम्बन्धी उच्चस्तरीय वार्ता अन्तिम समयमा रद्द भएको छ।

हिजबुल्लाहको रकेट तथा ड्रोन आक्रमणमा चार इजरायली सैनिक मारिएपछि इजरायलले दक्षिणी लेबनान र बेका उपत्यकामा व्यापक हवाई आक्रमण गरेको थियो। लेबनानी स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार ती आक्रमणमा कम्तीमा ४७ जनाको मृत्यु भएको छ भने दर्जनौं घाइते भएका छन्।

शान्ति सम्झौतामाथि पहिलो ठूलो चुनौती

यसै साताको सुरुआतमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र इरानबीच भएको समझदारीले दुई देशबीचको प्रत्यक्ष युद्ध रोक्ने, होर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै तेल ढुवानी पुनः सञ्चालन गर्ने तथा इरानको आणविक कार्यक्रमबारे ६० दिनभित्र स्थायी सहमति खोज्ने मार्ग खोलेको थियो।

सोही समझदारीअनुसार शुक्रबार स्विट्जरल्यान्डको ओब्बुर्गेन गाउँमा अमेरिका र इरानका प्रतिनिधिबीच कार्यान्वयन प्रक्रियाबारे छलफल हुने तय भएको थियो। अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्स समेत वार्ताका लागि तयारी अवस्थामा थिए। तर लेबनानमा हिंसा चर्किएपछि बैठक अचानक स्थगित गरियो।

इरानका मुख्य वार्ताकार मोहम्मद बाघेर घालिबाफले युद्धविराम उल्लंघन भए “निर्णायक जवाफ” दिने चेतावनी दिएका छन्।

कसरी भड्कियो नयाँ संघर्ष?

विगत केही सातादेखि दक्षिणी लेबनान क्षेत्रमा छिटफुट झडप भइरहे पनि बिहीबारदेखि तनाव तीव्र बनेको थियो। हिजबुल्लाहले नबातियेह क्षेत्रनजिक रहेका इजरायली सैन्य लक्ष्यहरूमा रकेट र ड्रोन आक्रमण गरेको दाबी गरेको छ।

यसको जवाफमा इजरायली वायुसेनाले नबातियेह शहर तथा आसपासका क्षेत्रमा व्यापक बमबारी गर्‍यो। इजरायलले ती स्थानहरूलाई हिजबुल्लाहका सैन्य अड्डा भएको दाबी गरेको छ।

शुक्रबार साँझसम्म दुवै पक्षले आक्रमण रोकेपछि नयाँ युद्धविराम लागू भएको पुष्टि इजरायली अधिकारीहरू र हिजबुल्लाह निकट स्रोतहरूले गरेका छन्।

एक इजरायली अधिकारीले भने, “यदि हिजबुल्लाहले आक्रमण गर्दैन भने हाम्रो लागि पनि युद्धको समय समाप्त हुन्छ।”

ट्रम्पमाथि बढ्दो राजनीतिक दबाब

मध्यपूर्व युद्ध अन्त्य गर्ने आफ्नो प्रयासको बचाउ गर्दै राष्ट्रपति ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत इरान कमजोर भइसकेको दाबी गरेका छन्।

उनले लेखेका छन्, “हामी निराश भएर वार्तामा गएका होइनौं, इरान गएको हो। आगामी ६० दिनमा के हुन्छ हेर्नेछौं।”

तर अमेरिकी कांग्रेसभित्रका केही रिपब्लिकन सांसदहरूले ट्रम्पले इरानलाई अत्यधिक रियायत दिएको आरोप लगाइरहेका छन्। नोभेम्बरमा हुने मध्यावधि निर्वाचनअघि युद्ध अन्त्य गर्ने ट्रम्पको रणनीति राजनीतिक बहसको केन्द्र बनेको छ।

नेतान्याहूमाथि पनि घरेलु दबाब

इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहूले इरानविरुद्धको युद्धले तेहरानमा शासन परिवर्तन गराउने दाबी गरेका थिए। तर युद्धविरामपछि इजरायलभित्रै उनको आलोचना बढेको छ।

प्रधानमन्त्री कार्यालयले जारी गरेको वक्तव्यमा इजरायलले आफ्ना सैनिक वा भूभागमाथि हुने कुनै पनि आक्रमण सहन नसक्ने र हिजबुल्लाहलाई “ठूलो मूल्य चुकाउन बाध्य पारिने” चेतावनी दिएको छ।

इजरायलका अतिदक्षिणपन्थी राष्ट्रिय सुरक्षा मन्त्री इतामार बेन–गभिरले त “सम्पूर्ण लेबनान जल्नुपर्छ” भन्ने विवादास्पद अभिव्यक्ति दिएका छन्। उनले अमेरिकाको कूटनीतिक प्रयासभन्दा इजरायलको सुरक्षा प्राथमिक हुनुपर्ने बताएका छन्।

लेबनान क्षेत्रीय संकटको केन्द्रमा

विश्लेषकहरूका अनुसार अहिले लेबनान नै मध्यपूर्वको सबैभन्दा संवेदनशील मोर्चा बनेको छ। इरान–अमेरिका समझौताको सफलताका लागि लेबनानमा स्थायित्व आवश्यक छ। तर हिजबुल्लाह र इजरायलबीचको अविश्वासले कुनै पनि बेला स्थिति पुनः विस्फोटक बन्न सक्ने खतरा कायम छ।

इजरायलले हालै दक्षिणी लेबनानमा “सुरक्षा क्षेत्र” घोषणा गरेको छ। लेबनानी सरकारले भने सम्पूर्ण इजरायली सेना तत्काल फिर्ता हुनुपर्ने माग गर्दै आएको छ। इरानले पनि यही मागलाई समर्थन गरेको छ।

हजारौंको ज्यान लिएको युद्ध

गत मार्च २ देखि सुरु भएको पछिल्लो चरणको युद्धमा हजारौं मानिस मारिएका छन्। उपलब्ध तथ्यांकअनुसार क्षेत्रीय युद्धमा कम्तीमा ७ हजार मानिसको ज्यान गइसकेको छ।

लेबनानमा मात्र इजरायली सैन्य कारबाहीका कारण ३ हजार ९ सयभन्दा बढी मानिस मारिएका छन्। अर्कोतर्फ हिजबुल्लाहका आक्रमणमा ३२ इजरायली सैनिक र तीन सर्वसाधारणको मृत्यु भएको छ।

होर्मुज अझै पूर्ण रूपमा सामान्य भएन

अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहमाथिको नौसैनिक नाकाबन्दी हटाएको घोषणा गरे पनि विश्वकै महत्वपूर्ण ऊर्जा मार्ग होर्मुज जलडमरूमध्यमा जहाजहरूको आवागमन अझै सामान्य भइसकेको छैन।

युद्धका कारण विश्व बजारमा तेलको मूल्य बढेको थियो। अहिले पनि ऊर्जा बजारले क्षेत्रीय अवस्थालाई नजिकबाट नियालिरहेको छ।

शान्ति प्रक्रिया संकटमा

इजरायल–हिजबुल्लाहबीच युद्धविराम पुनः लागू भए पनि यस घटनाले मध्यपूर्वमा दीर्घकालीन शान्ति स्थापनाको प्रयास कति कमजोर जगमा उभिएको छ भन्ने देखाएको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।

अमेरिका–इरान वार्ता रद्द हुनु, लेबनानमा पुनः रक्तपात हुनु र इजरायलभित्रै युद्धविरामविरुद्ध आवाज उठ्नुले आगामी ६० दिनको वार्ता प्रक्रिया अत्यन्तै कठिन हुने संकेत दिएको छ। अहिलेका लागि युद्ध रोकिएको भए पनि मध्यपूर्व अझै स्थायी शान्तिबाट धेरै टाढा रहेको देखिन्छ।