काठमाडौं — नेपालको धितोपत्र बजारमा सतह मुनि लामो समयदेखि चलिरहेको शक्तिशाली नेटवर्क अन्ततः सार्वजनिक भएको छ। नियामक निकायको गोप्य प्रतिवेदनले देखाएको चित्र सामान्य अनियमितता मात्र होइन, बरु संगठित, योजनाबद्ध र बहु-स्तरीय वित्तीय चलखेलको हो, जसले बजारको विश्वसनीयतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। विभिन्न स्रोतबाट बाहिर आएको विवरणअनुसार करिब ५ अर्ब रुपैयाँ बराबरको दुरुपयोग भएको आशंका गरिएको छ, जसमा व्यवसायी, ब्रोकर, बीमा कम्पनी र म्युचुअल फन्डसम्मको संलग्नता देखिएको छ।

यस प्रकरणको केन्द्रमा दीपक भट्ट छन्, जसलाई अनुसन्धानले मुख्य योजनाकारको रूपमा औंल्याएको छ। उनले आफ्नो कम्पनीमार्फत यस्तो संरचना खडा गरेका थिए, जसले कागजमा मात्रै कारोबार देखाएर वास्तविक मुनाफा निकाल्ने प्रणाली निर्माण गर्‍यो। सस्तोमा धितोपत्र किन्ने, आफ्नै प्रभावमा रहेका कम्पनीहरूलाई महँगोमा बेच्ने, बजारमा मूल्य कृत्रिम रूपमा बढाउने र अन्ततः म्युचुअल फन्डमार्फत ‘सफा’ नाफा निकाल्ने—यो उनको कार्यशैलीको मुख्य ढाँचा थियो।

यो चलखेललाई सम्भव बनाउने प्रमुख माध्यम बनेको थियो भृकुटी स्टक ब्रोकिङ कम्पनी। प्रतिवेदनअनुसार भट्टले रु. ३ अर्ब ८० करोडभन्दा बढीको धितोपत्र खरिद गरे, तर त्यसबापत तत्काल कुनै भुक्तानी गरेनन्। ब्रोकरले अन्य ग्राहकहरूको रकम प्रयोग गरेर उनको कारोबार मिलाइदिएको देखिन्छ। यसरी ‘उधारो’ कारोबारको नाममा गरिएको गतिविधिले पूँजी बजारको आधारभूत सिद्धान्त—पारदर्शिता र निष्पक्षता—लाई नै कमजोर बनायो।

यहाँ यो काण्डबारे सार्वजनिक छरिएका जानकारीलाई बुझ्न सजिलो हुनेगरी संक्षिप्तमा दिइएको छ ।

काण्डको संक्षिप्त परिचय

नेपालको धितोपत्र इतिहासमा यो एउटा ठूलो संगठित चलखेलको खुलासा हो। धितोपत्र बोर्डका कार्यकारी निर्देशक रुपेश केसीको नेतृत्वमा गठित अनुसन्धान समितिले भट्टलाई मुख्य दोषी ठहर गर्दै अन्य केही व्यक्तिहरूलाई समेत कारबाही गर्न सिफारिस गरेको छ। दीपक भट्ट र सुलभ अग्रवालमाथि करिब ५ अर्ब रुपैयाँ रकम दुरुपयोग गरेको आरोप छ।

मुख्य दोषीहरू को हुन्?

🔴 दीपक भट्ट — मुख्य योजनाकार

दीपक भट्टलाई मुख्य आरोपित बनाइएको छ। उनले आफू सञ्चालक रहेको इन्फिनिटी होल्डिङ्गस् मार्फत हिमालयन रिइन्स्योरेन्सबाट रु. १,०८० मा खरिद गरेको ऋणपत्र आफ्नै लगानी रहेका गार्डियन माइक्रो लाइफ, क्रेस्ट माइक्रो लाइफ र प्रोटेक्टिभ माइक्रो इन्स्योरेन्सलाई रु. १,१८५ सम्मको उच्च मूल्यमा बिक्री गरेको पाइयो।

भट्टले विभिन्न मितिमा रु. ३ अर्ब ८० करोड ५३ लाख ८३ हजारको धितोपत्र खरिद गर्दा कुनै पनि रकम भृकुटी स्टक ब्रोकिङ कम्पनीलाई भुक्तानी नगरेको देखिएको छ। हाल उनी सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागको हिरासतमा छन्।

🔴 सन्दीप चाचान — मुख्य मतियार (भृकुटी स्टक, ब्रोकर नं. ८२)

भट्टलाई बिना पैसा कारोबार गर्न दिने र अन्य ग्राहकको रकम प्रयोग गरेर भट्टको राफसाफ (नेटिङ) गरिदिने संस्थागत माध्यम बन्यो।

🔴 सुलभ अग्रवाल

सम्पत्ति शुद्धीकरणको अभियोगमा हिरासतमा रहेका व्यवसायी सुलभ अग्रवालले हिमालयन लाइफ इन्स्योरेन्सको अध्यक्ष रहँदा गैरकानुनी रूपमा सेयर बिक्री गरेको पाइएको छ। अध्यक्ष रहेकै अवस्थामा आफ्नो नाममा रहेको सेयर परिवार वा आफ्नै कम्पनीलाई बिक्री गर्न नपाइने भए पनि अग्रवालले अंशबण्डाको मुद्दा दर्ता गराई त्यसमार्फत मिलापत्र गरेर आफ्नो छोरा कृषिव अग्रवालको नाममा ८ लाख ३ हजार ३१ कित्ता सेयर हस्तान्तरण गरेका थिए।

उक्त सेयर कृषिवले साउन ८ देखि २२ गतेसम्म बिक्री गर्दा उनको खातामा रु. ३२ करोड ८३ लाख जम्मा भएको थियो। बिक्रीपछि उक्त रकममध्ये रु. २३ करोड सुलभकै खातामा स्थानान्तरण भएको पनि पाइयो।

🔴 शेखर गोल्छा — सहयोगी

उद्योग वाणिज्य संघका पूर्वअध्यक्ष शेखर गोल्छा कसुर गर्न सहयोग गर्ने व्यक्तिको रूपमा दोषी ठहरिएका हुन्। गोल्छा सञ्चालकमा रहेको हुलास अटोक्राफ्ट प्रालिको नेपाल माइक्रो र गार्डियन दुवै कम्पनीमा ३/३ लाख कित्ता सेयर स्वामित्व छ।

🔴 ऋषिराज मोर र राजबहादुर शाह

भट्टकै शैलीमा अग्रिम रकम नबुझाई सेयर खरिद गरी मूल्य वृद्धि गराउन सहयोग गरेको पाइयो।

कसरी चलाइयो यो जालो?

चरण १: बिना पैसा अर्बौँको ‘उधारो’ कारोबार

भट्टले भृकुटी स्टकमार्फत रु. ३ अर्ब ८० करोड बराबरको धितोपत्र किने — एक रुपैयाँ पनि नबुझाई। ब्रोकरले अन्य ग्राहकहरूको रकम प्रयोग गरेर भट्टको कारोबार मिलाइदिन्थ्यो। हाल उनले ब्रोकरलाई रु. २ अर्ब ८९ करोड भन्दा बढी तिर्न बाँकी छ।

चरण २: सस्तोमा किनेर महँगोमा आफ्नै कम्पनीलाई बेच्ने

भट्टले १ लाख कित्ता नबिल डिबेन्चर–८५ लाई कुल रु. १० करोड ८० लाखमा किनेर आफ्ना निकटका कम्पनीलाई रु. ११ करोड ८१ लाख २१ हजारमा बेचेको प्रतिवेदनले उल्लेख गरेको छ।

चरण ३: कृत्रिम मूल्य वृद्धि

उनीहरूले पैसा लेनदेन नगरी सेयर खरिद-बिक्री देखाएर नेपाल रिइन्स्योरेन्सको मूल्य रु. १,४६१ बाट रु. १,६८६ सम्म पुर्याइयो।

चरण ४: पत्नीको फण्ड मार्फत मुनाफा

भट्टले खरिद गरेका ऋणपत्र आफ्नी पत्नी आयुष्मा नेपालको ८.५% स्वामित्व रहेको हिमालयन इन्भेस्टमेन्ट बैंकरको एचएलआई लार्ज क्याप फण्ड लाई बेचेर व्यक्तिगत लाभ लिने गरेका थिए।

चरण ५: एकै IP ठेगानाबाट सञ्चालन — पक्का प्रमाण

दीपक भट्ट, सुलभ अग्रवाल, हिमालयन रिइन्स्योरेन्स र अन्य ७ कम्पनीहरूको अनलाइन कारोबार खाता एउटै IP ठेगानाबाट चलाइएको भेटियो — यसले एकै ठाउँबाट योजनाबद्ध रूपमा गरिएको पुष्टि भयो।

एचएलआई लार्ज क्याप फण्डको विशेष विवाद

२०८२ साउन ११ मा धितोपत्र बोर्डमा आवेदन दिएको हिमालयन लार्ज क्याप फन्डले साउन २२ गते स्वीकृति पाएको थियो। अन्य धेरैवटा म्युचुअल फन्डहरूले ६ महिनासम्म पनि स्वीकृति नपाई पाइपलाइनमा रहँदा समेत उक्त म्युचुअल फन्डले भने आवेदन दिएको १२औं दिनमै स्वीकृति पाएको थियो। यो असाधारण छिटो स्वीकृतिले धितोपत्र बोर्डकै संलग्नतामाथि प्रश्न उठाएको छ।

धितोपत्र बोर्ड अध्यक्षको राजीनामा — काण्डको सबैभन्दा ठूलो झट्का

हिमालयन रिइन्स्योरेन्स लगायत विभिन्न पब्लिक कम्पनीको अर्बौं रकम दुरुपयोग गर्ने भट्ट र अग्रवाललाई सहयोग गरेको भन्दै सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागले बयान लिएपछि धितोपत्र बोर्डका अध्यक्ष सन्तोषनारायण श्रेष्ठले पदबाट राजीनामा दिए। उनले शुक्रबार राति ९ बजे अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्लेको सचिवालयमा औपचारिक राजीनामापत्र बुझाए।

२०८१ मंसिर १० गते मात्रै अध्यक्षमा नियुक्त भएका श्रेष्ठको कार्यकाल विवादरहित रहन सकेन। दीपक भट्टको सम्पत्ति शुद्धीकरण सम्बन्धी अनुसन्धानमा श्रेष्ठको नाम मुछिएपछि सरकारले उनलाई पद त्याग गरी अनुसन्धानमा सहयोग गर्न आग्रह गरेको थियो।

अध्यक्षको राजीनामासँगै बोर्डले हिमालयन सेक्युरिटिज (ब्रोकर नं. ९६) लाई पनि स्पष्टीकरण सोध्ने निर्णय गर्यो — दीपक भट्ट र शाहिल अग्रवालको गैरकानुनी सेयर कारोबारमा उक्त ब्रोकरको संलग्नता देखिएपछि।

कानुनी कारबाही र सजाय

बोर्डका अनुसार अग्रवालले धितोपत्र ऐनको दफा ९८ विपरीत काम गरेका छन्। उक्त दफामा कसैलाई झुक्याउने उद्देश्यले कुनै योजना, प्रविधि वा कार्य गरे–गराएमा वा ठगीजन्य क्रियाकलापमा संलग्न भएमा रु. १ लाखदेखि ३ लाखसम्म जरिवाना, दुई वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्ने कानुनी व्यवस्था रहेको छ।

दोषीहरूलाई धितोपत्र सम्बन्धी ऐन बमोजिम हदैसम्मको कारबाही गर्न प्रतिवेदनले सिफारिस गरेको छ। ऐन बमोजिम जरिवाना र कैद सजायका साथै दोषी ठहरिएमा १० वर्षसम्म कुनै पनि पब्लिक लिमिटेड कम्पनीको सञ्चालक हुन नपाउने व्यवस्था कार्यान्वयनका लागि प्रक्रिया अघि बढाउन सिफारिस गरिएको छ।

---

काण्डमा संलग्न व्यक्ति र संस्थाहरूको सारांश तालिका

व्यक्ति/संस्था	भूमिका	स्थिति
दीपक भट्ट	मुख्य योजनाकार	हिरासतमा
सन्दीप चाचान (भृकुटी स्टक)	उधारो कारोबार मिलाइदिने	आरोपित
सुलभ अग्रवाल	हिमालयन लाइफमार्फत जालसाजी	हिरासतमा
शेखर गोल्छा	कारोबारमा सहयोगी	कारबाही सिफारिस
रोहित गुप्ता	कारोबारमा सहयोगी	कारबाही सिफारिस
ऋषिराज मोर	नक्कली कारोबारमा संलग्न	आरोपित
राजबहादुर शाह	नक्कली कारोबारमा संलग्न	आरोपित
सन्तोषनारायण श्रेष्ठ (बोर्ड अध्यक्ष)	नियामकीय संरक्षण	राजीनामा
हिमालयन रिइन्स्योरेन्स	कारोबारको माध्यम	अनुसन्धान
एचएलआई लार्ज क्याप फण्ड	मुनाफा ‘लुकाउने’ माध्यम	अनुसन्धान

अर्बौं रुपैयाँको चलखेलमा यस्तो सजाय अपर्याप्त भएको भन्दै विज्ञहरूले कडा कारबाही आवश्यक रहेको बताएका छन्। प्रतिवेदनले दोषीहरूलाई अधिकतम सजाय लागू गर्न र उनीहरूलाई १० वर्षसम्म सार्वजनिक कम्पनीको नेतृत्वमा बस्न नदिने सिफारिस गरेको छ।

समग्रमा, यो प्रकरणले नेपालको पूँजी बजार प्रणालीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। यो केवल केही व्यक्तिको भ्रष्टाचार होइन, बरु प्रणालीकै कमजोरी वा प्रभावशाली समूहद्वारा कब्जाको संकेत हुन सक्छ। पारदर्शिता, कडा नियमन, प्रविधिमा आधारित निगरानी र स्वतन्त्र अनुसन्धानबिना लगानीकर्ताको विश्वास पुनःस्थापित गर्न कठिन देखिन्छ। अहिले सबैको चासो एउटै छ—के यो प्रकरण अन्तिम हुनेछ, वा अझ ठूलो खुलासाको सुरुवात मात्र?