काठमाडौं २९ चैत्र । स्वास्थ्य क्षेत्र यतिबेला नयाँ बहसको केन्द्रमा छ— चिकित्सकलाई हप्तामा दुई दिन बिदा दिने व्यवस्था बिरामीका लागि सास्ती हो कि चिकित्सकका लागि आवश्यक राहत? नेपाल चिकित्सक संघ र विभिन्न स्वास्थ्यकर्मी संगठनहरूले चिकित्सकलाई पनि अन्य पेशाजस्तै नियमित दुई दिन साप्ताहिक बिदा दिनुपर्ने माग राखेपछि यो विषय सार्वजनिक बहसमा आएको हो।

वरिष्ठ चिकित्सक डा. बद्री रिजालसहित स्वास्थ्य क्षेत्रका धेरै विज्ञहरूले चिकित्सकलाई निरन्तर ‘पेल्ने’ सरकारी कार्यशैली स्वीकार्य नहुने बताएका छन्। उनीहरूको भनाइमा चिकित्सक पनि मानिस नै भएकाले पर्याप्त विश्राम, पारिवारिक समय र मानसिक सन्तुलनका लागि नियमित बिदा अनिवार्य छ।

तर अर्कोतर्फ, सरकारी अस्पतालमा उपचारका लागि लामो दूरीबाट आउने बिरामी र उनीहरूका परिवारमा चिन्ता बढेको छ। उनीहरूको प्रश्न छ— पहिले नै सेवा पाउन घण्टौँ लाइन बस्नुपर्ने अवस्थामा दुई दिन बिदाले झन् समस्या बढ्ने त होइन?

चिकित्सक पक्ष : “विश्राम बिना गुणस्तरीय सेवा सम्भव छैन”

चिकित्सकहरूको मुख्य तर्क सेवा गुणस्तर र मानवीय कार्यस्थितिसँग जोडिएको छ। सरकारी अस्पतालमा कार्यरत धेरै चिकित्सकहरू दिन–रात ड्युटी, आकस्मिक सेवा, ओपीडी, वार्ड र शल्यक्रियामा खटिनुपर्ने अवस्था छ। कतिपय अवस्थामा २४ घण्टादेखि ७२ घण्टासम्म लगातार काम गर्नुपर्ने उदाहरण पनि सुनिन्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार यस्तो कार्यबोझले निर्णय क्षमतामा असर, मानसिक थकान, चिकित्सकीय त्रुटिको जोखिम र पेशागत तनाव बढाउँछ। लगातार थकित चिकित्सकबाट अपेक्षित गुणस्तरको सेवा लिन कठिन हुने उनीहरूको तर्क छ।

डा. बद्री रिजालको भनाइमा, “चिकित्सकलाई पनि मानिससरह विश्रामको अधिकार छ। सेवा प्रभावकारी बनाउन जनशक्ति थप्नुपर्छ, भएका चिकित्सकलाई मात्र निरन्तर पेल्नु समाधान होइन।”

बिरामी पक्ष : “बिदाले उपचार झन् ढिला हुने डर”

अर्कोतर्फ बिरामीको चिन्ता पनि कम गम्भीर छैन। विशेषगरी सरकारी अस्पतालमा उपचारका लागि गाउँ–जिल्लाबाट काठमाडौं वा प्रदेशका ठूला अस्पतालमा आउने बिरामीहरू नियमित सेवा बन्द हुँदा प्रत्यक्ष प्रभावित हुन सक्छन्।

दुई दिन बिदा लागू भएमा देखिन सक्ने मुख्य समस्या:

१. ओपीडी सेवा सीमित हुने
नियमित बाह्य रोगी सेवा (ओपीडी) बन्द वा सीमित हुँदा सामान्य जाँच, फलोअप र रिपोर्ट हेर्न आउने बिरामीले कुर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

२. सोमबार अत्यधिक चाप
दुई दिनको बिदापछि सेवा खुलेको पहिलो दिन बिरामीको चाप अस्वाभाविक रूपमा बढ्न सक्छ। यसले लाइन, टिकट र चिकित्सक भेट्न लाग्ने समय लम्बिन सक्छ।

३. दूरदराजका बिरामीलाई अतिरिक्त खर्च
दूरदराजबाट आएका बिरामीले बिदा परे होटल, यातायात र खानपिनमा अतिरिक्त खर्च बेहोर्नुपर्ने हुन्छ।

४. अपरेशन र विशेषज्ञ सेवा ढिला
विशेषज्ञ परामर्श, शल्यक्रिया तालिका, ल्याब रिपोर्ट र इमेजिङ सेवा प्रभावित हुन सक्छ।

मूल समस्या बिदा होइन, व्यवस्थापन

स्वास्थ्य नीति विज्ञहरूका अनुसार बहसको केन्द्र बिदा नभएर व्यवस्थापन मोडेल हो। अस्पताल ७ दिन नै सञ्चालन हुन सक्छ, तर चिकित्सकलाई रोटेशन प्रणालीमार्फत दुई दिन विश्राम दिन सकिन्छ। अर्थात् अस्पताल बन्द होइन, शिफ्ट आधारित जनशक्ति परिचालन आवश्यक हुन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास

धेरै देशमा अस्पताल सेवा २४/७ सञ्चालनमा रहे पनि चिकित्सकले निश्चित शिफ्ट र साप्ताहिक विश्राम पाउने व्यवस्था हुन्छ। विकसित स्वास्थ्य प्रणालीमा कार्यघण्टा सीमा, विश्राम अनिवार्यता र बर्नआउट रोकथाम नीति स्पष्ट रूपमा लागू गरिन्छ।नेपालमा समस्या मुख्यतः चिकित्सकको अभाव, जनशक्ति वितरण असन्तुलन र सरकारी अस्पतालमा बिरामीको अत्यधिक चाप हो।