अमेरिका–इजरायल युद्ध, धर्मतन्त्र र शक्ति संरचनाको पुनर्संरचना

काठमाडौं : इरानको इस्लामिक गणतन्त्रमा सर्वोच्च नेतृत्वको उत्तराधिकार प्रश्न सधैं राजनीतिक स्थायित्व र शासनको निरन्तरतासँग जोडिएको विषय रहँदै आएको छ। सन् २०२६ मा इरानका सर्वोच्च नेता अली खामेनीको लक्षित हत्यापछि उत्पन्न परिस्थितिले यस प्रश्नलाई अत्यन्त तीव्र र संवेदनशील राजनीतिक संकटमा रूपान्तरण गरिदियो। यस लेखले मोज्तबा खामेनीको नेतृत्व उदयलाई ऐतिहासिक, वैचारिक र भू–राजनीतिक सन्दर्भमा विश्लेषण गर्दछ।

विशेषतः अमेरिका र इजरायलको सैन्य हस्तक्षेप, इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्सको शक्ति, तथा इरानको धर्मतान्त्रिक राजनीतिक संरचनाबीचको सम्बन्धलाई अध्ययन गर्दै यो लेखले इरानको भविष्यको राजनीतिक दिशा कस्तो हुन सक्छ भन्ने प्रश्नको विश्लेषण गर्छ। मोज्तबा खामेनीको नेतृत्व उदय केवल पारिवारिक उत्तराधिकार मात्र होइन, युद्धकालीन राजनीतिक संरचना, सुरक्षा संस्थाहरूको प्रभाव, र बाह्य दबाबको संयुक्त परिणाम हो।

इस्लामिक गणतन्त्र इरानको राजनीतिक संरचनामा सर्वोच्च नेता (Supreme Leader) देशको सबैभन्दा शक्तिशाली पद हो। यो पदले सेना, न्यायपालिका, धार्मिक संस्थाहरू तथा रणनीतिक विदेश नीतिमाथि प्रत्यक्ष प्रभाव राख्छ।

सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि स्थापित प्रणालीमा सर्वोच्च नेता धार्मिक तथा राजनीतिक दुवै अधिकारको केन्द्र बनेका छन्।

इरानको पहिलो सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह रुहोल्लाह खुमेनी थिए। सन् १९८९ मा उनको निधनपछि अली खामेनी सर्वोच्च नेता बने।

अली खामेनीको शासनकाल चार दशकभन्दा बढी समयसम्म फैलिएको थियो। यस अवधिमा इरानले

• अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध,
• क्षेत्रीय युद्ध,
• आन्तरिक विरोध आन्दोलन,
• तथा आर्थिक संकटहरूको सामना गरेको थियो।

यस लामो शासनपछि नेतृत्व कसले सम्हाल्ने भन्ने प्रश्न इरानी राजनीतिमा अत्यन्त महत्वपूर्ण विषय बनेको थियो (गन्जी, २०२६)।

तर २०२६ मा अमेरिका र इजरायलको संयुक्त सैन्य कारबाहीका क्रममा अली खामेनीको हत्या भएपछि उत्तराधिकार प्रक्रिया अचानक आपतकालीन अवस्थामा पुगेको थियो।

इरानको धर्मतान्त्रिक राजनीतिक संरचना

इरानको शासन प्रणाली इस्लामिक राजनीतिक सिद्धान्त वेलायत–ए–फकिह मा आधारित छ।

यस सिद्धान्तअनुसार इस्लामिक समाजमा सर्वोच्च राजनीतिक अधिकार उच्च धार्मिक विद्वत्ता भएको इस्लामिक न्यायविद्‌ (फकिह) सँग हुनुपर्छ।

यस प्रणालीमा सर्वोच्च नेताले निम्न अधिकारहरू प्रयोग गर्छन्:

• सेनाको सर्वोच्च कमाण्ड
• न्यायपालिकाको नियुक्ति
• सुरक्षा संस्थाहरूको नियन्त्रण
• विदेश नीतिको निर्देशन
• संवैधानिक निकायहरूको पर्यवेक्षण

यस कारण सर्वोच्च नेता इरानको वास्तविक शक्ति केन्द्र मानिन्छ (तख्त–रवांची, २०१९)।

सैद्धान्तिक रूपमा सर्वोच्च नेता चयन गर्ने जिम्मेवारी विशेषज्ञहरूको सभा (Assembly of Experts) सँग हुन्छ।

यो संस्था ८८ जना धर्मगुरुहरूको परिषद् हो, जसलाई जनताले चुनावमार्फत चयन गर्छन्।

तर व्यवहारमा उत्तराधिकार प्रक्रिया राजनीतिक शक्ति सन्तुलन, सुरक्षा संस्थाहरूको प्रभाव, र आन्तरिक गठबन्धनहरूले निर्धारण गर्ने गरेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।

उत्तराधिकार प्रश्नको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

अली खामेनीको उमेर बढ्दै जाँदा उत्तराधिकार प्रश्न इरानी राजनीतिमा महत्वपूर्ण विषय बनेको थियो।

संभावित उत्तराधिकारीहरूको सूचीमा धेरै नामहरू चर्चामा थिए।

तीमध्ये प्रमुख थिए:

• इब्राहिम रैसी
• सादेक लारिजानी
• मोहम्मद मुज्तबा खामेनी

तर २०२४ मा राष्ट्रपति इब्राहिम रैसीको हेलिकप्टर दुर्घटनामा मृत्यु भएपछि उत्तराधिकार समीकरण फेरि बदलिएको थियो।

यसपछि मोज्तबा खामेनी सम्भावित उत्तराधिकारीका रूपमा अझ बलियो रूपमा उभिएका थिए (वाकिल, २०२३)। तर उनको उम्मेदवारी सधैं विवादास्पद रह्यो।

मुख्य कारणहरू:

१. धार्मिक योग्यता सीमित हुनु
२. वंशानुगत शासनको सम्भावना
३. सुरक्षा संस्थाहरूसँग अत्यधिक निकटता

यसले इरानी समाजमा व्यापक बहस उत्पन्न गरेको थियो।

अमेरिका–इजरायल सैन्य कारबाही र नेतृत्व संकट

२०२६ मा अमेरिका र इजरायलले इरानविरुद्ध व्यापक सैन्य कारबाही सुरु गरे।

यस कारबाहीका क्रममा इरानका महत्वपूर्ण सैन्य तथा धार्मिक नेताहरू लक्षित आक्रमणमा मारिए।

सबैभन्दा ठूलो घटनामा अली खामेनीको हत्या भयो। यसपछि देशको नेतृत्व संरचनामा तत्काल निर्णय आवश्यक भयो।

विशेषज्ञहरूको सभा आकस्मिक बैठकमा बसेर नयाँ सर्वोच्च नेता चयन गर्ने प्रक्रिया सुरु गर्यो।

युद्धकालीन वातावरण, बाह्य खतरा, तथा आन्तरिक शक्ति संरचनाको दबाबले गर्दा निर्णय अत्यन्त छिटो गरिएको थियो। अन्ततः मोज्तबा खामेनीलाई नयाँ सर्वोच्च नेता घोषणा गरियो।

मोज्तबा खामेनीको उदय

मोज्तबा खामेनी लामो समयदेखि इरानी राजनीतिमा पर्दापछाडिको प्रभावशाली व्यक्तित्व मानिन्थे।

उनको सम्बन्ध विशेष गरी निम्न संस्थासँग निकट रहेको मानिन्छ:

• इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (IRGC)
• बसिज मिलिसिया
• सर्वोच्च नेताको कार्यालय

तर सार्वजनिक रूपमा उनी अपेक्षाकृत कम देखिने व्यक्तित्व थिए। उनले औपचारिक रूपमा उच्च धार्मिक विद्वत्ताको प्रमाण प्रस्तुत गरेका थिएनन्। यद्यपि राज्य संस्थासँगको उनको गहिरो सम्बन्धले उनलाई उत्तराधिकार प्रतिस्पर्धामा बलियो बनायो।

बाह्य हस्तक्षेपको प्रभाव

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सार्वजनिक रूपमा इरानको नेतृत्व परिवर्तनको आवश्यकता व्यक्त गरेका थिए।

त्यसैगरी इजरायली नेताहरूले नयाँ सर्वोच्च नेतालाई पनि हत्या गर्ने चेतावनी दिएका थिए।

यी टिप्पणीहरू इरानी नेतृत्वका लागि राष्ट्रिय अपमानको रूपमा देखिए।

फलस्वरूप इरानले विदेशी दबाबको प्रतिरोधको प्रतीकका रूपमा मोज्तबा खामेनीलाई चयन गर्ने निर्णय गर्यो।

मोज्तबा खामेनीको नेतृत्व उदयलाई केवल पारिवारिक उत्तराधिकारको रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो घटना

• युद्धकालीन परिस्थिति
• सुरक्षा संस्थाहरूको शक्ति
• बाह्य राजनीतिक दबाब
• तथा इरानको धर्मतान्त्रिक संरचना

सबैको संयुक्त परिणाम हो। यसले इरानको भविष्यको राजनीतिक दिशा कस्तो हुनेछ भन्ने विषयमा नयाँ प्रश्नहरू उठाएको छ इरानको उत्तराधिकार राजनीति केवल आन्तरिक शक्ति संघर्ष मात्र होइन, भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको परिणाम पनि हो।

अमेरिका, इजरायल, तथा क्षेत्रीय शक्तिहरूको रणनीतिक हस्तक्षेपले इरानको आन्तरिक राजनीतिक प्रक्रियामा गहिरो प्रभाव पारेको छ। युद्धकालीन अवस्थामा राष्ट्रवादी भावना प्रायः बलियो हुन्छ। यसले शासनको वैधतालाई अस्थायी रूपमा मजबुत बनाउँछ, यद्यपि दीर्घकालीन रूपमा राजनीतिक असन्तोष पुनः सतहमा आउन सक्छ।

---

सन्दर्भ सूची

गन्जी, अ. (२०२६). The new Khamenei: How America and Israel solved Iran’s succession problem. Foreign Affairs.

तख्त–रवांची, म. (२०१९). Iran’s political system and governance structure. Tehran University Press.

वाकिल, स. (२०२३). Power struggles in the Islamic Republic of Iran. Middle East Policy Journal.