पुराना विरासत र नयाँ दाबीबीच उपेन्द्रको ‘जोखिमपूर्ण’ दाउ

राजविराज — चिया पसलदेखि खेतको डिलसम्म यही प्रश्न घुमिरहेछ। फागुन २१ गते हुने प्रतिनिधिसभा निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा सप्तरी–३ फेरि मधेसको राजनीतिक तापक्रम नाप्ने ‘लिटमस टेस्ट’ बनेको छ। कारण स्पष्ट छ—जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) नेपालका अध्यक्ष उपेन्द्र यादवको प्रवेश। उनको उम्मेदवारीसँगै यो क्षेत्र साधारण प्रतिस्पर्धाबाट ‘हाई प्रोफाइल’ चुनावी अखडामा रूपान्तरित भएको छ।

उपेन्द्रको पुनरागमनको दाउ

उपेन्द्र यादव कुनै एक भूगोलमा सीमित नेता होइनन्। ०६४ र ०७० मा पूर्वी नेपाल, ०७४ मा सप्तरी–२, ०७९ मा पराजयपछि बारा–२ को उपनिर्वाचन—उनको चुनावी यात्रा निरन्तर गतिशील रह्यो। यसपटक सप्तरी–३ रोज्नु केवल भौगोलिक फेरबदल होइन, मधेसवादी राजनीतिमा आफ्नो केन्द्रीयता पुनः प्रमाणित गर्ने रणनीतिक दाउ हो।

तर यो मैदान सहज छैन। ०६४ मा (त्यतिबेला सप्तरी–४) मधेसी जनाधिकार फोरमको लहरमा रेणु यादव विजयी भए पनि त्यसयता फोरम/जसपाले यहाँ निरन्तर पकड कायम राख्न सकेको छैन। उपेन्द्रका लागि यहाँको जित केवल संसदीय सिट होइन—मधेसको नेतृत्वमा आफू अझै निर्णायक शक्ति भएको सन्देश दिनु हो। हार भए, त्यो प्रतीकात्मक मात्र होइन, रणनीतिक झट्का पनि हुन सक्छ।

चौधरी परिवार : विरासतको शक्ति कि विभाजनको जोखिम?

सप्तरी–३ को चुनावी इतिहास चौधरी परिवारबिना अपूरो छ। दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा एमालेका ताराकान्त चौधरी, २०७४ मा तत्कालीन राजपाका चन्द्रकान्त चौधरी (दुवै दाजु–भाइ) विजयी भए। थारु र मुस्लिम समुदायमा उनीहरूको परम्परागत प्रभाव रहेको मानिन्छ।

तर २०७९ मा जनमत पार्टीका अनिश अन्सारीले १५ हजारभन्दा बढी मत ल्याएर मुस्लिम मत विभाजन गरिदिएपछि ताराकान्त पराजित भए। यसपटक समीकरण झन् जटिल छ। चन्द्रकान्तको निधनपछि उनका छोरा अमरकान्त चौधरी रास्वपाबाट मैदानमा छन्, भने काका ताराकान्त एमालेबाट प्रतिस्पर्धामा छन्। एउटै परिवारभित्र पुस्तान्तरण र राजनीतिक धार फरक–फरक दलमार्फत परीक्षण हुँदैछ।

यो विरासत अब ‘एकीकृत शक्ति’ होइन, ‘विभाजित प्रतिस्पर्धा’मा बदलिएको छ—जसले थारु मतको ध्रुवीकरणलाई अनिश्चित बनाएको छ।

कांग्रेसको ‘स्थिरता’ बनाम घट्दो प्रभाव

०७९ मा नेपाली कांग्रेसका दिनेशकुमार यादव २६ हजार १६६ मतसहित विजयी भएका थिए। उनी ०७४ मा दोस्रो र त्यसअघि पनि यही क्षेत्रबाट उम्मेदवार रहँदै आएका छन्। यसपटक उनी ‘स्थिरता र निरन्तरता’को सन्देश लिएर मैदानमा छन्।

तर मधेसमा कांग्रेसको सांगठनिक प्रभाव कमजोर बन्दै गएको विश्लेषण छ। नयाँ दलहरूको उदय, युवा मतदाताको असन्तुष्टि र स्थानीय मुद्दामा कमजोर उपस्थिति—यी सबैले उनलाई कडा चुनौती दिएका छन्। उनका लागि यो चुनाव ‘सिट जोगाउने’ मात्र होइन, मधेसमा कांग्रेसको उपस्थिति जोगाउने संघर्ष पनि हो।

बहुपक्षीय भिडन्त : अंकगणित कि रसायन?

सप्तरी–३ मा कुल २२ उम्मेदवार छन्। जनमत पार्टीका सुरेन्द्र मधेसी, नेकपा (एकीकृत समाजवादी)का अरुणकुमार साह, डा. सन्तोष चमन लगायतका उम्मेदवारले प्रतिस्पर्धालाई बहुकोणीय बनाएका छन्। आठ स्वतन्त्र उम्मेदवारसमेत मैदानमा छन्।

राजविराजदेखि भारतीय सीमासम्म फैलिएको यो क्षेत्र सामाजिक र जातीय विविधताले भरिएको छ। रुपनी, विष्णुपुर, राजगढ गाउँपालिका तथा शम्भुनाथ र डाक्नेश्वरी नगरपालिका समेटिएको यस क्षेत्रमा ७४ मतदानस्थल र १४४ मतदान केन्द्र छन्। कुल मतदाता १ लाख ११ हजार ८७१ छन्।

थारु, मुस्लिम र यादव समुदाय निर्णायक मानिए पनि पछिल्ला वर्षमा वैदेशिक रोजगारी, विकासको अपेक्षा र युवाको राजनीतिक आक्रोशले परम्परागत जातीय गणितलाई चुनौती दिएको छ। अब चुनाव केवल ‘कसको समुदाय कति’मा सीमित छैन, ‘कसले भरोसा जित्छ’ भन्ने प्रश्नतर्फ सरेको छ।

मधेसको दिशा निर्धारण गर्ने परिणाम?

अवकाशप्राप्त शिक्षक रामनारायण यादव भन्छन्, “यो चुनाव कुनै एक दलको मात्र होइन, सबैका लागि परीक्षा हो। अन्तिम क्षणमा जसले मतदाताको मन जित्छ, ऊ अगाडि जान्छ।”

उनका शब्दले यस क्षेत्रको राजनीतिक संवेदनशीलता झल्काउँछ। उपेन्द्र अधिकार र परिवर्तनको भाषामा आउँछन्। चौधरी परिवार विरासत र स्थानीय जडानमा भर पर्छ। कांग्रेस निरन्तरताको कथा सुनाउँछ। रास्वपा ‘पुरानो राजनीति’विरुद्धको असन्तुष्टिलाई मतमा बदल्न खोज्दैछ।

सप्तरी–३ को परिणाम केवल एक सांसदको चयन हुनेछैन। यसले मधेसवादी राजनीतिमा उपेन्द्रको हैसियत, चौधरी परिवारको प्रभाव र कांग्रेसको संगठनात्मक शक्ति—तीनैको भविष्यमा संकेत दिनेछ।

फागुन २१ मा मतपेटिकाबाट निस्कने निर्णयले मधेसको आगामी राजनीतिक अध्याय कस्तो हुने भन्ने कथा पनि लेख्नेछ। यहाँको चुनाव केवल सिटको लडाइँ होइन—विरासत, पुनर्स्थापना र नयाँ दाबीबीचको निर्णायक टकराव हो।