पोखरा: तनहुँ–१ मा स्वर्णिम वाग्ले र गोविन्द भट्टराईको चुनावी हिसाब निकै रोचक र गणितीय रूपमा जटिल छ। यो क्षेत्र नेपालको राजनीतिक इतिहासमा पनि विशेष महत्व राख्छ, विशेष गरी राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलसँग जोडिएको संयोगका कारण। यहाँ २०८१ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचन (फागुन २१ गते हुने) का लागि मुख्य उम्मेदवारहरूको स्थिति, मतको स्रोत, विगतको उपनिर्वाचन (२०८० वैशाख) को विश्लेषण र सम्भावित प्रतिस्पर्धाको विस्तृत हिसाब प्रस्तुत गरिएको छ।

तनहुँ–१ को ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र रामचन्द्र पौडेलको संयोग

• तनहुँ–१ सँग राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलको गहिरो सम्बन्ध छ। उनले संसदीय चुनावमा ‘डेब्यू’ गरेको (२०४८) यो क्षेत्रबाट नै हो। पहिलो पटक हारेको पनि यही क्षेत्र हो। र अन्तिम पटक प्रतिस्पर्धा गरेको (२०७९) पनि यही क्षेत्रबाट नै।
• २०४८ मा पौडेल यो क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। त्यसपछि २०५१ देखि उनी तनहुँ–२ मा सरे र त्यहाँ निरन्तर जित्दै आए।
• २०७२ को नयाँ संविधानपछि तनहुँका तीन क्षेत्र मिलाएर दुई बनाइयो। साबिकको १ र २ को आधा भाग मिसाएर अहिलेको तनहुँ–१ बनेको हो।
• २०७४ मा पौडेल यो क्षेत्रबाट उठे तर वाम गठबन्धनबाट पराजित भए (पहिलो पटक यो क्षेत्रले उनलाई ‘ब्रेक’ लगायो)।
• २०७९ मा पौडेल फेरि यही क्षेत्रबाट उठे, २५ हजार मतसहित जिते र केही महिनामै राष्ट्रपति बने।
• पौडेल राष्ट्रपति बनेपछि भएको उपनिर्वाचन (२०८० वैशाख) मा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का स्वर्णिम वाग्ले विजयी भए।

उपनिर्वाचन २०८० को मत परिणाम (वास्तविक तथ्यांक)

• स्वर्णिम वाग्ले (रास्वपा): ३४,९११ मत
• गोविन्द भट्टराई (कांग्रेस): २०,१२२ मत
• सर्वेन्द्र खनाल (एमाले): ८,४८८ मत
• अन्य: न्यून (राप्रपा २१८, मंगोल नेशनल १६६ आदि)
• मतान्तर: वाग्लेले भट्टराईभन्दा करिब १४,७९६–१४,८०० मत बढी ल्याए।
• कुल सदर मत: करिब ६५,०००+ (वाग्लेले ५२%+, भट्टराई ३०%, खनाल १३% जति)

वाग्लेको ३५ हजार मत कहाँबाट आयो? विस्तृत मत हिसाब

उपनिर्वाचनमा वाग्लेको जित ‘स्वीङ भोट’ र परम्परागत दलका मत कटाइबाट भएको थियो। मुख्य स्रोतहरू:

एमालेको मत:

• २०७९ मा एमालेका एकबहादुर राना: १९,९२५ मत (समानुपातिकमा एमाले ~१६,५००)।
• उपनिर्वाचनमा खनाल: मात्र ८,४८८ मत।
• अर्थात्, एमालेको करिब ११,०००–११,५०० मत वाग्लेतिर गए। (जेनजी आन्दोलनपछि एमालेमा निराशा, युवा/स्वतन्त्र छविको फाइदा वाग्लेलाई)।

कांग्रेसको परम्परागत मत:

• उपनिर्वाचनमा भट्टराई: २०,१२२ मत — यो २०७९ को कांग्रेस समानुपातिक मतसँग लगभग बराबर।
• २०७९ मा गठबन्धनसहित पौडेलले २५,०००+ ल्याएका थिए (भट्टराईले कांग्रेसको आधारभूत मत जोगाए, तर वाग्लेले कांग्रेसको मत धेरै काट्न सकेनन्)।

माओवादी/एकीकृत समाजवादीको मत:

• गठबन्धन भए पनि भट्टराईलाई खासै फाइदा भएन।
• नेताहरूका अनुसार ५,०००–७,००० मत वाग्लेतिर गए।

अन्य स्रोत:

• गोविन्दराज जोशी (कांग्रेसबाट अलग्गिएका, २०७९ मा ६,८८६ मत): उपनिर्वाचनमा रास्वपालाई समर्थन → यो मत वाग्लेतिर।
• रास्वपाको पुरानो उम्मेदवारको ~६,५०० मत स्वाभाविक रूपमा वाग्लेतिर।
• ‘स्वीङ भोट’ (दल बदल्ने/नयाँ/निराश मतदाता): अधिकांश वाग्लेतिर।

२०८१ निर्वाचनमा मुख्य उम्मेदवार र स्थिति

• स्वर्णिम वाग्ले (रास्वपा): उपसभापति, पार्टीले भावी अर्थमन्त्रीका रूपमा प्रोजेक्ट गरेको। क्षेत्रमा नियमित घुमफिर, लोकप्रियता कायम। उपचुनावको जितलाई निरन्तरता दिने मुख्य दाबेदार।
• गोविन्द भट्टराई (कांग्रेस): स्थानीय स्तरमा लोकप्रिय (६०+ खानेपानी आयोजना, विकास निर्माणमा सक्रिय)। दोस्रो पटक प्रतिस्पर्धा।
• भगवती न्यौपाने (एमाले): राष्ट्रियसभा सदस्य, पूर्वमन्त्री। एमाले पुरानो मत जोगाउने र नयाँ आकर्षित गर्ने चुनौती। क्षेत्रमा जन्मे–हुर्केकी, तर दुई चुनावमा निरन्तर हार बेहोरेको क्षेत्रमा पार्टीको साख जोगाउने दबाब।
• दिपकराज जोशी (स्वतन्त्र): गोविन्दराज जोशीका छोरा। २०७९ मा पिताको ~६,००० मतको केही हिस्सा यसपालि उनलाई जान सक्छ।

प्रतिस्पर्धाको सम्भावित हिसाब र चुनौतीहरू

वाग्लेको लागि चुनौती र फाइदा:

• फाइदा: उपचुनावमा तानेको एमाले/माओवादीको परम्परागत मत (११,०००+ एमाले + ५–७ हजार माओवादी) यसपालि पनि टिकाउन सके जित सहज। जेनजी/निराशा फाइदा, क्षेत्र घुमफिर, अर्थमन्त्रीको प्रोजेक्सनले नयाँ मतदाता (युवा/शिक्षित) आकर्षित।
• चुनौती: एमाले/माओवादी मत फर्किने सम्भावना (एमालेले न्यौपाने जस्ती स्थानीय नेता उठाएकी)। कांग्रेसको आधारभूत मत काट्न गाह्रो।

भट्टराईको लागि चुनौती र फाइदा:

• फाइदा: उपचुनावमा पनि कांग्रेसको २० हजार आधारभूत मत जोगियो। स्थानीय विकास कार्यले लोकप्रियता। दोस्रो पटकको अनुभव, गठबन्धन मत (माओवादी/समाजवादी) राम्रोसँग उपयोग गर्न सके।
• चुनौती: वाग्लेको ‘नयाँ/विकल्प’ छवि। जोशीको ६ हजार मतको केही हिस्सा छोरालाई गए कांग्रेसलाई फाइदा, तर वाग्ले/भट्टराई दुवैले यो मत तान्ने प्रयासमा छन्।

समग्र आकलन:

• वाग्लेले उपचुनावको जित निरन्तरता दिन सक्ने सम्भावना बढी (५२%+ मत सेयर कायम राख्न सके)।
• भट्टराईले कडा टक्कर दिन सक्छन् यदि कांग्रेसको आधार जोगाएर एमाले/माओवादी/स्वतन्त्रबाट थोरै–थोरै मत ताने।
• न्यौपाने र दिपकराज जोशीले मत काट्ने भएकाले त्रिपक्षीय/बहुपक्षीय बन्दा वाग्लेलाई फाइदा हुन सक्छ।
• मतदाता संख्या: करिब १ लाख+ कुल, सदर ~६०–७० हजार। युवा/नयाँ मतदाता निर्णायक।

यो क्षेत्रमा ‘विकल्प’ को लहर (रास्वपा) र परम्परागत दल (कांग्रेस/एमाले) बीचको टकराव छ। वाग्लेले निरन्तरता दिए कांग्रेसको पुरानो विरासत गुम्ने जोखिम छ, भने भट्टराईले जिते कांग्रेसले क्षेत्र फिर्ता ल्याउने सन्देश जान्छ। चुनाव नजिकिँदै गर्दा स्थानीय मुद्दा, गठबन्धन र उम्मेदवारको व्यक्तिगत छविले निर्णायक भूमिका खेल्नेछ।