बेइजिङमा आगामी हप्ता राष्ट्रपति ट्रम्प र राष्ट्रपति सी जिनपिङबीच हुन लागेको शिखर सम्मेलन सन् १९७२ मा रिचर्ड निक्सन र माओ जेदोङबीचको भेटपछिको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण जम्काभेट हुन सक्छ।

त्यसबेलाको शिखर सम्मेलनले दशकौँदेखिको चीन-अमेरिका दुश्मनीलाई मत्थर पारेको थियो र सोभियत संघविरुद्ध दुई देशबीच एउटा अघोषित गठबन्धन निर्माण गरेको थियो। वर्तमान शिखर सम्मेलन पनि विश्व मामिलाको यस्तै एउटा परिवर्तनकारी मोडमा आएको छ, जहाँ चीन र अमेरिका दुवैका लागि एउटा नयाँ साझा खतरा देखा परेको छ। यो एउटा यस्तो फैलँदो अराजकता हो जसले विश्वलाई अस्थिर बनाउन सक्छ र यदि दुवै देशले बढ्दो चुनौतीहरूका विरुद्ध एकैसाथ प्रतिस्पर्धा र सहकार्य गर्ने बाटो खोजेनन् भने दुवै देशलाई हानि पुर्‍याउन सक्छ। यी चुनौतीहरूलाई उनीहरूको सामूहिक कार्यद्वारा मात्र सफलतापूर्वक सामना गर्न सकिन्छ — जसको सुरुवात आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) को घातक प्रयोगविरुद्ध सुरक्षा घेरा (guardrails) निर्माण गरेर हुनुपर्छ, किनकि पछिल्ला एआई मोडेलहरूले अत्यन्तै शक्तिशाली साइबर आक्रमण क्षमता प्रदर्शन गरेका छन्।

निक्सन-माओ शिखर सम्मेलनयता दुईवटा ‘प्याराडाइम सिफ्ट’ (आधारभूत परिवर्तन) ले विश्वलाई बदलेका छन्। पहिलो — जसलाई अझै पनि व्यापक रूपमा बुझिएको छैन, यद्यपि खतराको घण्टी जोडले बजिरहेको छ — यी नयाँ, असन्तुलित एआई उपकरणहरूको उदय हो जसले साना र खराब नियत भएका तत्वहरू, चाहे ती आतंककारी हुन्, अराजकतावादी, अपराधी, राजनीतिक समूह वा साना राष्ट्रहरू, उनीहरूलाई असीमित शक्ति प्रदान गर्न सक्छ। एउटा गुफामा ल्यापटप, पछिल्लो एआई मोडेलको पहुँच र ‘स्टारलिङ्क’ टर्मिनल बोकेका दुई व्यक्तिले कुनै पनि समाजको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारमा आक्रमण गर्न सक्छन्।

दोस्रो परिवर्तन विश्वव्यापीकरणसँग सम्बन्धित छ। निक्सन-माओ शिखर सम्मेलनले विश्वलाई असम्बद्ध अवस्थाबाट बढी जोडिएको र त्यसपछि अन्तर-सम्बन्धित बनाउने प्रक्रिया सुरु गर्‍यो। जब निक्सन र माओले चीनलाई विश्व अर्थतन्त्रको अलगावबाट बाहिर निकाल्न सुरु गरे — जसलाई पछि देङ सियाओपिङले राज्य-नेतृत्वको पूँजीवादतर्फ मोडेर तीव्र पारे — उनीहरूले आर्थिक र प्राविधिक शक्तिहरूको एउटा लहर नै सिर्जना गरिदिए।

२१ औँ शताब्दीको सुरुवातसम्म आइपुग्दा, चीनको विश्व व्यापार संगठनमा प्रवेश र इन्टरनेटको विस्तारले गर्दा इतिहासमै पहिलो पटक धेरै मानिसहरूले धेरै ठाउँबाट धेरै तरिकाले, थोरै पैसामा धेरै कुराहरूमा प्रतिस्पर्धा, सम्पर्क र सहकार्य गर्न सक्ने भए। यसैकारण मैले सन् २००५ मा “The World Is Flat” (विश्व समतल छ) नामक पुस्तक लेखेको थिएँ।

प्राविधिक परिवर्तनको स्वभाव नै यस्तो हुन्छ कि प्रत्येक नयाँ पाइला अघिल्लो भन्दा छिटो आउँछ, किनकि यो अघिल्लो युगले सिर्जना गरेका उपकरणहरूमा आधारित हुन्छ। त्यसैले, मैले विश्व समतल छ भनेको वर्षौँपछि, प्रविधि र अन्य शक्तिहरू अझ अगाडि बढे र हामीलाई ‘द हाउ इन्स्टिच्युट फर सोसाइटी’का संस्थापक डोभ सिडम्यानले तर्क गरेझैं, ‘अन्तर-सम्बन्धित’ (interconnected) बाट ‘अन्तर-निर्भर’ (interdependent) बनाए, वा उनकै शब्दमा भन्नुपर्दा समतलबाट “फ्युज्ड” (fused – एकाकार) पारिदिए।

तपाईं ‘फ्ल्याट’ (समतल) संसारबाट अलग हुन सक्नुहुन्थ्यो, तर यो ‘फ्युज्ड’ संसारबाट उम्कने कुनै ठाउँ छैन। अब हामी सबै सँगै उठ्नेछौँ वा सँगै ढल्नेछौँ।

यो केवल इन्टरनेट, स्मार्टफोन, फाइबर अप्टिक्स, स्याटेलाइट र वायरलेस सञ्चारमा भएको प्रगतिले हामीलाई प्राविधिक रूपमा पहिलेभन्दा बढी जोडेको कारणले मात्र भएको होइन। यो केही ग्रह-स्तरका चुनौतीहरूले गर्दा पनि हो जसले हाम्रो भाग्यलाई पहिलेभन्दा बढी एकै ठाउँमा बाँधिदिएका छन्। यी चुनौतीहरू यति ठूला छन् र राष्ट्रिय सिमानाप्रति यति उदासीन छन् कि कुनै पनि एक्लो राज्यले, जतिसुकै शक्तिशाली भए पनि, यिनलाई एक्लै सम्बोधन गर्न वा यिनबाट जोगिन सक्दैन।

हामीलाई ती के हुन् भन्ने थाहा छ: जलवायु परिवर्तनको न्यूनीकरण, आणविक र जैविक हतियारको प्रसार रोक्ने, विश्वव्यापी बसाइँसराइको व्यवस्थापन, महामारी नियन्त्रण, हामी सबै निर्भर रहने विश्वव्यापी आपूर्ति श्रृंखलालाई सुचारु राख्ने र — सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र तत्कालको विषय — हामीले सिर्जना गरेको यो नयाँ ‘एआई प्रजाति’को व्यवस्थापन।

हामीले यी धेरै ग्रह-स्तरका मुद्दाहरूमा सीमित सहकार्य गरेर समय टारिरहेका थियौँ, तर एआईको साइबर आक्रमण गर्ने शक्तिको सन्दर्भमा अब समय घर्किसकेको छ। यो समस्यालाई अब पन्छाउने ठाउँ छैन। बाटो समाप्त भइसकेको छ।

माइक्रोसफ्टका पूर्व अनुसन्धान तथा रणनीति प्रमुख र यो नयाँ एआई खतराको बारेमा मेरो मार्गदर्शक क्रेग मुन्डी भन्छन् — वर्षौँसम्म अमेरिका र चीनले नियमित रूपमा एक-अर्कालाई गोप्य साइबर अपरेशनमार्फत जिस्काउने, माल्वेयर छिराउने र सूचना चोर्ने काम गरे। तर मुन्डीका अनुसार उनीहरूलाई यो पनि थाहा थियो कि यदि चिनियाँहरूले हाम्रो विद्युत ग्रिड काटे भने हामीले पनि उनीहरूको काट्न सक्छौँ। यदि उनीहरूले वासिङ्टनको बत्ती निभाउन सक्थे भने, हामीले बेइजिङमा त्यस्तै गर्न सक्थ्यौँ। यो आणविक हतियारजस्तै थियो: “उनीहरूले ‘पारस्परिक निश्चित विनाश’ (mutually assured destruction) को स्थिति सिर्जना गरेका थिए।”

तर अब यो खेलमा को नयाँ पात्र आउँदैछ? एउटा नयाँ समूह, जो सम्भावित रूपमा धेरै खतरनाक छ, र ती केवल देशहरू मात्र होइनन्। तैपनि उनीहरूले हामी दुवैलाई खतरामा पार्न सक्छन्।

यी ती ‘एजेन्टिक एआई’ (agentic A.I.) प्रणालीहरू हुन् जुन हालै एन्थ्रोपिक (Anthropic) र ओपनएआई (OpenAI) ले सार्वजनिक गरेका छन्। यिनले साना साइबर आक्रमणकारीहरूलाई अत्यन्त थोरै पैसा र बिना कुनै विशेष दक्षता अमेरिका र चीन दुवैको अर्थतन्त्र तहसनहस पार्ने हतियार दिन सक्छन्। गुगलको जेमिनाई र चाँडै आउने चीनका एआई मोडेलहरूले पनि यस्तै शक्ति प्रदान गर्नेछन् भन्नेमा ढुक्क हुनुहोस्।

अमेरिका र चीनका कम्पनीहरूले यस्ता एजेन्टिक प्रणालीहरू पहिलो पटक उत्पादन गरेको हुनाले, मुन्डी भन्छन्, “यी दुई देशले यसको वितरण नियन्त्रण गर्न र सुरक्षा घेरा निर्माण गर्न नेतृत्व लिनुपर्छ — ताकि यदि यी प्रणालीहरू बाहिर चुहिए भने पनि आफ्नो र अरूको रक्षा गर्न सकियोस्।”

एन्थ्रोपिक र ओपनएआईका अनुसार उनीहरूका पछिल्ला मोडेलहरू सफ्टवेयरका कमजोरीहरू पत्ता लगाउन र त्यसको फाइदा उठाउन यति शक्तिशाली छन् कि दुवै कम्पनीले अहिलेका लागि यिनको वितरण सीमित राख्ने निर्णय गरेका छन्। तर यी प्रणालीहरू खुला रूपमा बाहिर निस्कनु केवल समयको कुरा मात्र हो, यदि अहिलेसम्म निस्किसकेका छैनन् भने।

मुन्डी तर्क गर्छन्, “यसले दुई देशलाई सँगै ल्याउन ठूलो उत्प्रेरणा दिनुपर्छ — यदि यो साँघुरो विषयमा मात्र भए पनि, जुन अहिले दुवैका लागि स्पष्ट र वर्तमान खतरा हो।”

यो असम्भव कुरा मागिएको होइन। मुन्डीको निष्कर्ष छ कि चीन र अमेरिका निक्सन र माओको पालामा पनि सहकार्य गर्न सक्षम थिए, “किनकि हामीसँग एउटा साझा समस्या थियो: सोभियत संघ। अहिले हामीसँग अर्को साझा समस्या छ। यो कुनै अर्को देश होइन; यो एउटा प्रविधि हो — एजेन्टिक एआई प्रणालीबाट उत्पन्न हुने असन्तुलित साइबर खतराहरू।”

पुरानो G2 (अमेरिका र चीन) ले अब मैले ‘नयाँ I7’ भन्ने समूहसँग मिलेर काम गर्न आवश्यक छ — जसमा एन्थ्रोपिक, गुगल/अल्फाबेट, ओपनएआई, मेटा, अलिबाबा ग्रुप, डिपसिक (DeepSeek) र बाइटडान्स (ByteDance) पर्दछन्। यी नयाँ एआई मोडेलहरूबाट उत्कृष्ट फाइदा लिँदै खराब परिणामहरूबाट बच्ने उपाय खोज्न यो सहकार्य जरुरी छ। सरकारले मात्र यो समस्या समाधान गर्न सक्दैन, न त कम्पनीहरूले नै।

इरान युद्धका कारण खासै चर्चा नपाए पनि, एउटा समाचार अनुसार ट्रम्पले एआई मोडेलहरू सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध हुनुअघि नै तिनको निरीक्षण (oversight) गर्नेबारे विचार गरिरहेका छन्। यो ट्रम्पको धेरै बुद्धिमानीपूर्ण सोच हो। मानिसहरू अब ब्युँझनुपर्छ: हामी यस्तो संसारमा प्रवेश गर्दैछौँ जहाँ निजी कम्पनीहरूले, उनीहरूले फैलाउन सक्ने शक्तिको हिसाबले, वास्तवमा ‘परमाणु विच्छेदन’ (split the atom) गरिरहेका छन्।

“र परमाणु विच्छेदन गरेपछि तपाईं कि त बिजुली बनाउन सक्नुहुन्छ वा बम,” मुन्डी भन्छन्। एजेन्टिक एआईको हकमा पनि यही लागू हुन्छ। “हामीसँग असीमित राम्रो गर्ने शक्ति छ वा अत्यन्तै घातक र असन्तुलित हतियारहरू बनाउने शक्ति छ।”

एजेन्टिक एआईको विषय ट्रम्प र सीको एजेन्डामा रहने अपेक्षा गरिएको छ। यदि यी दुई नेताले यसको बारेमा कुरा मात्र गर्ने होइन, बरु यसमा मिलेर काम गर्ने निर्णय गरे भने मात्र यो माओ र निक्सनपछिको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण शिखर सम्मेलन हुनेछ। पछि धेरै ढिलो हुनेछ। यो प्रविधि धेरै छिटो अगाडि बढिरहेको छ।

वासिङ्टन, बेइजिङ वा मस्कोका धेरै नेताहरूले अझै पनि यो कुरा नबुझेका भए पनि, मानव इतिहासको यो पहिलो यस्तो युग हो जहाँ हामी ‘होमो सेपियन्स’ले फस्टाउनका लागि ग्रह-स्तरमा शासन, आविष्कार, सहकार्य र सहअस्तित्व कायम गर्नैपर्छ। कि त हामी यसो गर्नका लागि जटिल र अनुकूलन योग्य गठबन्धनहरू बनाउनेछौँ, नत्र हामी सबै सँगै बर्बाद हुनेछौँ।

हाम्रो भाग्य अब एकाकार (fused) भइसकेको छ।

मे ५, २०२६, न्यूयोर्क टाइम्सबाट

फ्रेडम्यानले सन् १९८३ मा (लेबनानबाट) र सन् १९८८ मा (इजरायलबाट) अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टिङका लागि पुलित्जर पुरस्कार प्राप्त उनले सन् २००२ मा टिप्पणी (commentary) विधामा पनि पुलित्जर पुरस्कार जितेका थिए। फ्रेडम्यान “From Beirut to Jerusalem” पुस्तकका लेखक हुन्, जसले सन् १९८९ मा ‘नेशनल बुक अवार्ड’ जितेको थियो। उनले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अत्यधिक बिक्री भएको “Hot, Flat and Crowded” लगायत अन्य थुप्रै पुस्तकहरू लेखेका छन्।