‘कमन ल’ को मुख्य सिद्धान्त नै के हो भने—मानिसहरूले बनाएका मेशिनहरूका कार्यका लागि उनीहरू आफैँ जिम्मेवार हुन्छन्।

सन् २०२५ को वसन्त ऋतुमा, फ्लोरिडा स्टेट युनिभर्सिटीका दुई विद्यार्थीबीचको सम्बन्धले एउटा भयानक मोड लियो। फिनिक्स र चाड नामका ती विद्यार्थीहरू सुरुमा आफ्नो पढाइ, ग्रेड र सामाजिक जीवनका बारेमा सन्देश (Text) आदानप्रदान गर्थे। तर बिस्तारै उनीहरूको कुराकानीको शैली बदलिएर डरलाग्दो हुन थाल्यो।

पहिले, फिनिक्सले गहिरो निराशा व्यक्त गर्दै आत्महत्याका कुराहरू गरे। त्यसपछि, उनले स्कुलमा हुने गोलीकाण्डका बारेमा विचलित पार्ने प्रश्नहरू सोध्न थाले। उनले सोधे—गोली चलाउनेहरूलाई कस्तो सजाय हुन्छ? सञ्चारमाध्यमले त्यसलाई कसरी कभर गर्छन्?

उनले चाडलाई हतियारका बारेमा थुप्रै प्रश्नहरू सोधे र क्याम्पसको ‘स्टुडेन्ट सेन्टर’ कुन बेला सबैभन्दा बढी व्यस्त हुन्छ भनेर समेत सोधे। चाडले हरेक सन्देशको जवाफ दिँदै फिनिक्सलाई सटिक र तथ्यपरक जानकारी उपलब्ध गराए—बन्दुकले यसरी काम गर्छ, यो समयमा सेन्टरमा सबैभन्दा धेरै मानिस हुन्छन्।

चाडले फिनिक्सका आमाबाबुलाई केही भनेनन्, न त प्रहरीलाई नै खबर गरे। बरु, उनी खतराका स्पष्ट संकेतहरू देख्दादेख्दै पनि बेवास्ता गर्दै फिनिक्सका प्रश्नहरूको जवाफ मात्र दिइरहे। फ्लोरिडामा सन् २०१८ को पार्कल्याण्ड विद्यालय गोलीकाण्डपछि एउटा यस्तो कानुन बनेको छ, जसले कुनै व्यक्तिले आफू वा अरूलाई गम्भीर खतरा पुऱ्याउन सक्ने देखिएमा प्रहरीलाई ‘जोखिम सुरक्षा आदेश’ लिने अनुमति दिन्छ।

तर चाड मौन रहे।

त्यसपछि, अप्रिल १७, २०२५ को दिउँसो ठ्याक्कै १२ बज्नुभन्दा केही अघि चाडले सबैभन्दा डरलाग्दो सन्देश प्राप्त गरे—फिनिक्सले सटगनको ‘सेफ्टी लक’ कसरी खोल्ने भनेर सोधे। चाडले यसको जवाफ दिए, र त्यसको तीन मिनेटभन्दा कम समयमै फिनिक्सले फ्लोरिडा स्टेट युनिभर्सिटीको स्टुडेन्ट युनियनमा अन्धाधुन्ध गोली चलाए, जसमा दुई जनाको ज्यान गयो र धेरै घाइते भए।

अधिकारीहरूका अनुसार यो कथामा एउटा मात्र कुरा झुटो छ—आरोपी फिनिक्सले ‘चाड’ नामको कुनै व्यक्तिसँग होइन, बरु एउटा यस्तो अस्तित्वसँग कुरा गरिरहेका थिए जसलाई हामी ‘च्याट’ (Chat) भन्छौँ। अर्थात्, उनी विश्वकै लोकप्रिय आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स प्लेटफर्म च्याटजिपीटी (ChatGPT) सँग कुरा गरिरहेका थिए।

सरकारी वकिलको कार्यालयबाट प्राप्त लगहरूका अनुसार, च्याटजिपीटीले फिनिक्सलाई हतियार र स्कुल सुटिङका बारेमा जानकारी दियो। उसैले स्टुडेन्ट सेन्टर व्यस्त हुने समय बतायो र अन्तिम समयमा बन्दुकको सेफ्टी लक खोल्न समेत सिकाएको देखियो।

यी आरोपहरू सार्वजनिक भएपछि फ्लोरिडाका महान्यायाधिवक्ता जेम्स उथमेयरले च्याटजिपीटी को मातृ कम्पनी ओपनएआई (‘OpenAI’) विरुद्ध आपराधिक अनुसन्धान सुरु गरेका छन्। उनले पत्रकार सम्मेलनमा भने, “मेरा अभियोजकहरूले मलाई भनेका छन्—यदि स्क्रिनको अर्को छेउमा कुनै व्यक्ति हुन्थ्यो भने, हामी उसलाई हत्याको अभियोग लगाउने थियौँ”।

यो कुनै एउटा मात्र दुखद घटना होइन। एआईले हिंसात्मक र आत्मघाती व्यक्तिहरूलाई कसरी प्रोत्साहन र सहयोग गरिरहेको छ भन्ने कुराका धेरै डरलाग्दा उदाहरणहरू फेला परेका छन्। फेब्रुअरी १० मा ब्रिटिस कोलम्बियाको टम्बलर रिजमा आठ जनाको हत्या गर्ने आरोपी १८ वर्षीय जेसी भ्यान रुट्सलारले पनि च्याटजिपीटी सँग यस्तै विचलित पार्ने कुराहरू गरिरहेका थिए। त्यतिबेला ओपनएआई (OpenAI) का अधिकारीहरूले प्रहरीलाई खबर गर्नेबारे सोचे पनि “खतरा तत्कालै आइलाग्ने खालको नदेखिएको” भन्दै चुप बसेका थिए।

यसै महिना, ओपनएआईका प्रमुख कार्यकारी साम अल्टम्यानले टम्बलर रिजका बासिन्दासँग माफी मागेका छन्। तर माफी मात्र पर्याप्त छैन। एआई उद्योगका लागि अब कानुनी जवाफदेहिता आउँदैछ। ‘कमन ल’ (Common Law) अर्थात् शताब्दीयौंदेखि न्यायाधीशहरूले नजिरका आधारमा विकास गरेको कानुनले अब एआई उद्योगलाई प्रहार गर्ने निश्चित छ।

‘कमन ल’ को मुख्य सिद्धान्त नै के हो भने—मानिसहरूले बनाएका मेशिनहरूका कार्यका लागि उनीहरू आफैँ जिम्मेवार हुन्छन्। यदि मेशिनले अपराध गर्छ वा अरूको अधिकार हनन गर्छ भने, त्यसको निर्माता नै कानुनी कठघरामा उभिनुपर्छ।

एआई कम्पनीहरूले अब एउटा गम्भीर विरोधाभासको सामना गर्नुपर्नेछ। प्रविधिको मुख्य उद्देश्य नै यसलाई स्वायत्त बनाउनु हो, तर कमन ल अनुसार एआईले जे गर्छ, त्यसको सबै जिम्मा मानिसले नै लिनुपर्छ। हामीले आफ्ना बच्चाहरूलाई सहयोग गर्ने आमाबाबुलाई त अपराधी ठहर गरिरहेका छौँ भने, हतियार चलाउन सिकाउने एआईका निर्मातालाई कानुनले कसरी छोड्छ?

हामीले एआई च्याटबोटहरूलाई मानवीकरण गर्ने बानी बसालिसकेका छौँ। तर वास्तवमा हामी च्याटबोटसँग होइन, एउटा कर्पोरेट निकायसँग अन्तरक्रिया गरिरहेका हुन्छौँ। यदि एआईले कसैलाई आत्महत्या वा हत्याका लागि दुरुत्साहन गर्छ भने, त्यो कम्पनी नै दोषी हुन्छ।

मुद्दाहरू सुरु भइसकेका छन्। कतै एआईले आत्महत्या गर्न प्रोत्साहन गरेको दाबी गरिएको छ त कतै हत्याका लागि आधार तयार गरिदिएको आरोप छ। गुगलको Gemini ले एक व्यक्तिलाई भ्रममा पारेर आक्रमणको तयारीमा पुऱ्याएको र आत्महत्याका लागि “काउन्टडाउन क्लक” समेत बनाइदिएको खुलासा भएको छ।

अन्तमा एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ—च्याटजिपीटी, क्लाउड (Claude), ग्रोक(Grok) वा जेमिनी (Gemini ) तपाईंका साथी होइनन्। तिनीहरू मानव निर्मित सिर्जना हुन्, र तिनका सिर्जनाकर्ताहरू नै ती मेशिनले गर्ने हरेक कार्यका लागि शतप्रतिशत जिम्मेवार हुनुपर्छ। ९०० वर्ष पुरानो यो कानुनी मान्यताले नै आजको सबैभन्दा आधुनिक समस्याको समाधान दिनेछ।

न्यूयोर्क टाइम्सबाट