बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर

काठमाडौं । अमेरिकाको क्यालिफोर्नियाको लस एन्जलस सुपेरियर कोर्टमा एउटा ऐतिहासिक फैसलाले सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूलाई ठूलो झट्का दिएको छ। जुरिले मेटा (फेसबुक र इन्स्टाग्रामको मालिक) र गुगलको युट्युबलाई लापरवाही (negligent) ठहर गर्दै एउटी युवतीको मानसिक स्वास्थ्य बिगार्ने डिजाइन फिचरहरूका लागि दोषी मानेको हो।

यो फैसलाले सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूलाई बालबालिका र किशोरकिशोरीहरूको स्वास्थ्यप्रति जिम्मेवार बनाउने नयाँ कानुनी ढोका खोलेको छ। यो केसलाई बेलवेदर (bellwether) मानिएको छ, जसले हजारौं यस्तै मुद्दाहरूको भविष्य निर्धारण गर्न सक्छ।

के थियो मुद्दा?

मुद्दा दर्ता गर्ने के.जी.एम. (Kaley G.M.) अहिले २० वर्षकी छिन्। उनी चिको, क्यालिफोर्नियाकी बासिन्दा हुन्। उनले २०२३ मा मुद्दा दायर गर्दै दाबी गरेकी थिइन् कि ६ वर्षको उमेरदेखि नै उनी सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्न थालिन्। इन्स्टाग्राम ९ वर्षको उमेरबाट प्रयोग गर्न सुरु गरेकी उनलाई इन्फिनिट स्क्रोल (infinite scroll), एल्गोरिदमिक रेकमेन्डेसन (algorithmic recommendations) र अटोप्ले भिडियो जस्ता फिचरहरूले लत लगाएको थियो।

उनले यी फिचरहरूले आफूलाई घण्टौं स्क्रिनमा बाँधेको, स्कूलमा बुलिङबाट बच्न र परिवारको समस्याबाट भाग्न सामाजिक सञ्जाललाई ‘निकास’ बनाएको बताइन्। तर परिणामस्वरूप उनलाई बडी डिसमोर्फिया (body dysmorphia — आफ्नो शरीरप्रति अत्यधिक नकारात्मक धारणा), चिन्ता, डिप्रेसन, सेल्फ-हार्म र आत्महत्याको विचार आएको दाबी गरिन्। उनले यी प्लेटफर्महरूलाई चुरोट वा डिजिटल क्यासिनो जत्तिकै लत लाग्ने बनाइएको आरोप लगाएकी थिइन्।

ट्रायलका क्रममा उनको तर्फबाट वकिलहरूले कम्पनीका आन्तरिक कागजातहरू पेस गरे, जसमा कार्यकारीहरूले बालबालिकामा नकारात्मक असरबारे जान्दाजान्दै पनि प्रोफिट प्राथमिकता दिएको देखिन्थ्यो।

अदालतको फैसला के भयो?

७ महिला र ५ पुरुष रहेको जुरिले ९ दिनभन्दा बढी छलफल गरेर मार्च २५, २०२६ मा फैसला सुनायो।

• दोषी ठहर : मेटा र युट्युब दुवैलाई प्लेटफर्म डिजाइनमा लापरवाही र पर्याप्त चेतावनी नदिएकोमा दोषी ठहर्याइयो।
• क्षतिपूर्ति : जम्मा ३ मिलियन डलर (करिब ४० करोड नेपाली रुपैयाँ) compensatory damages।
• मेटा : ७०% जिम्मेवार (लगभग २.१ मिलियन डलर)
• युट्युब : ३०% जिम्मेवार (लगभग ९ लाख डलर)
• पनिटिभ ड्यामेज : थप ३ मिलियन डलर punitive damages (कुल ६ मिलियन डलर हुन आउँछ, केही रिपोर्टमा compensatory र punitive मिलाएर मेटालाई ४.२ मिलियन र युट्युबलाई १.८ मिलियन उल्लेख छ)।

जुरिले मेटालाई बढी दोष दियो किनकि इन्स्टाग्राममा ब्युटी फिल्टर, लाइक्स र कमेन्ट्सले युवतीहरूलाई अझ बढी प्रभावित गरेको थियो। युट्युबले आफूलाई ‘सोसल मिडिया नभई स्ट्रीमिङ प्लेटफर्म’ भने पनि जुरिले त्यसलाई अस्वीकार गर्‍यो।

ट्रायल ५ हप्ता चलेको थियो। मार्क जुकरबर्ग र इन्स्टाग्राम प्रमुख एडम मोसेरीले बयान दिएका थिए। उनीहरूले ‘क्लिनिकल एडिक्सन’ नभएको दाबी गरेका थिए।

कम्पनीहरूको प्रतिक्रिया

• मेटा : “हामी फैसलासँग असहमत छौं र कानुनी विकल्पहरूको मूल्यांकन गर्दैछौं।” कम्पनीले के.जी.एम.को समस्या परिवारिक दुर्व्यवहार र अशान्तिबाट आएको दाबी गरेको थियो।
• गुगल/युट्युब : “यो मुद्दाले युट्युबलाई गलत बुझाएको छ। यो जिम्मेवार स्ट्रीमिङ प्लेटफर्म हो, सोसल मिडिया होइन।” वकिल लुइस लीले के.जी.एम.सँग माफी मागे पनि वकिल मार्क लेनियरले “यो माफी होइन, जवाफदेहिता हो” भनेका थिए।

दुवै कम्पनी अपिल गर्ने तयारीमा छन्।

बिग टोब्याको जस्तै?

यो मुद्दालाई बिग टोब्याको विरुद्धका मुद्दासँग तुलना गरिएको छ। सन् १९९८ मा टोब्याको कम्पनीहरूले २०६ बिलियन डलरको सम्झौता गरेका थिए। यहाँ पनि प्लेटफर्महरूले बालबालिकालाई लक्षित गरी लत लाग्ने फिचरहरू राखेको आरोप छ।

यो फैसलाले सेक्सन २३० (Section 230) को बहसलाई पनि प्रभावित पार्न सक्छ, जसले हालसम्म कम्पनीहरूलाई प्रयोगकर्ताको कन्टेन्टका लागि जिम्मेवार नबनाउँथ्यो। तर यहाँ मुद्दा ‘प्रोडक्ट डिजाइन’ मा केन्द्रित थियो, स्पीचमा होइन।

TikTok र Snap ले मुद्दा सुरु हुनुअघि नै अज्ञात रकम मा सेटलमेन्ट गरेका थिए।

अरू के भइरहेको छ?

• यसै हप्ता न्यु मेक्सिको मा अर्को जुरिले मेटालाई बाल शोषकहरूबाट बालबालिकालाई जोगाउन नसकेकोमा ३७५ मिलियन डलर तिर्न आदेश दिएको छ।
• अमेरिकामा हजारौं यस्ता मुद्दाहरू छन् — व्यक्तिगत, स्कूल डिस्ट्रिक्ट र राज्य अटर्नी जनरलका।
• विश्वभर चिन्ता बढ्दो छ : अमेरिकी सर्जन जनरलले चेतावनी लेबल राख्न सुझाव दिएका छन्। अस्ट्रेलियाले १६ वर्षमुनिका लागि सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध लगाएको छ। मलेसिया, स्पेन, डेनमार्कमा पनि यस्तै छलफल चलिरहेको छ।

नेपालमा सन्देश ?

नेपालमा पनि फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक र युट्युब बालबालिका र किशोरकिशोरीहरूको दैनिक जीवनको ठूलो हिस्सा बनेका छन्। स्कूलमा बुलिङ, शरीरप्रतिको असन्तुष्टि, डिप्रेसन र सेल्फ-हार्मका घटनाहरू बढ्दै गएका छन्। यो अमेरिकी फैसलाले नेपाली अभिभावक, नीति-निर्माता र शिक्षकहरूलाई सोच्न बाध्य बनाउन सक्छ — प्लेटफर्महरूले बालबालिकाको लागि पर्याप्त सुरक्षा दिएका छन् कि छैनन्? स्क्रिन टाइम, फिल्टर र एल्गोरिदमले युवाहरूलाई कसरी प्रभावित पारिरहेका छन्?

के.जी.एम.का वकिल जोसेफ भ्यानजान्ड्टले भनेका थिए : “यो पहिलो पटक हो जब जुरिले कम्पनीका कार्यकारीहरूको बयान र आन्तरिक कागजात सुनेर प्रोफिटलाई बच्चाभन्दा माथि राखेको प्रमाण देखे।”

यो फैसला सानो रकमको जस्तो लागे पनि यसले भविष्यका लागि ठूलो नजिर बसाएको छ। कम्पनीहरूलाई अब बालबालिकाको सुरक्षाका लागि डिजाइन परिवर्तन गर्न दबाब बढ्ने देखिन्छ।

(यो समाचार फिचर न्यूयोर्क टाइम्स, एनबीसी, लस एन्जलस टाइम्स, पोलिटिको लगायतका स्रोतहरूमा आधारित छ।)