विराटनगर/झापा (स्थलगत): आगामी फागुन २१ गते हुने प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनमा झापा क्षेत्र नम्बर ५ देशकै ‘चुनावी इपिसेन्टर’ बनेको छ । पूर्वप्रधानमन्त्री तथा नेकपा (एमाले) अध्यक्ष केपी शर्मा ओली र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का वरिष्ठ नेता बालेन्द्र शाह (बालेन) बीचको मुख्य प्रतिस्पर्धाले यो क्षेत्रलाई राष्ट्रिय ध्यानको केन्द्र बनाएको छ । तर, यो प्रतिस्पर्धाको बीचमा अन्य दलहरू – नेपाली कांग्रेस, नेकपा, राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) लगायत – विगतको मत जोगाउनै मुस्किल परेको बताउँछन् ।

स्थानीय नेताहरूले भनेजस्तै, “यस पटक जमानत जोगाउनै गाह्रो देखियो ।” पुराना पार्टीका कार्यकर्ताहरू तितरबितर भएका छन् – कोही घण्टी (रास्वपा) तिर, कोही माटो (अन्य) तिर लागेका छन् । मुख्य प्रतिस्पर्धा एमाले र रास्वपाबीच देखिए पनि मतदाता जोगाउने रणनीतिमा दुवै दलले विशेष जोड दिएका छन् ।

एमालेको रणनीति : ‘पाना कमिटी’ बाट सूक्ष्म स्तरको संगठन र निगरानी

एमालेले झापा–५ लाई आफ्नो ‘गढ’ बनाउन पुरानो संगठनात्मक संरचना र नयाँ रणनीतिलाई मिश्रण गरेको छ । पार्टी स्रोतका अनुसार, क्षेत्रमा रहेका १ लाख ६३ हजार ३७९ मतदातालाई लक्षित गर्दै ‘पाना कमिटी’ प्रणाली लागू गरिएको छ । यो प्रणालीमा वडा समिति मातहत टोल समिति र टोल मातहत ‘पाना कमिटी’ रहन्छन् । प्रत्येक १०० मतदातालाई एक पाना कमिटीले जिम्मेवारी लिन्छ ।

कमिटीको मुख्य उद्देश्य :

• मतदाताको निगरानी : दिनभर कुन मतदाता कहाँ जान्छ, कुन दलको कार्यक्रममा भाग लिन्छ वा अर्को दलतिर लाग्न थाल्छ – यसको सूक्ष्म ट्रयाकिङ । यदि कुनै मतदाता ‘हिँड्न’ थाल्यो भने तत्काल रोक्ने र माथिल्लो कमिटीमा रिपोर्ट गर्ने । उदाहरणका लागि, गौरीगञ्ज गाउँपालिका–५ चिलहरमा रहेको आदिवासी दलित बस्तीमा पाना कमिटीले दैनिक रूपमा ५०–६० मतदाताको गतिविधि ट्रयाक गर्दैछ । यो कमिटीले हालसम्म २० भन्दा बढी मतदातालाई अन्य दलतिर जानबाट रोकेको स्थानीय नेता हृदय ठाकुरले बताए ।
• व्यक्तिगत भेटघाट : भाषण वा ठूला सभाभन्दा पनि घर–घर पुगेर पुराना कार्यकर्ता र मतदातासँग सम्बन्ध बलियो बनाउने । युवा, महिला, दलित, आदिवासी र सुकुम्बासीमा विशेष फोकस । उदाहरण : कमल गाउँपालिकामा ओलीले हालै वृद्धवृद्धासँग भेटघाट गर्दै ‘हामी झापाली’ ट्रेन्डलाई जोड दिए, जसमा ५३ भन्दा बढी फोटोहरू सामाजिक सञ्जालमा सेयर भए । यो अभियानले युवा मतदातामाझ ३० प्रतिशत बढी अन्तरक्रिया बढाएको पार्टीको आन्तरिक रिपोर्ट छ ।
• टोल र वडा स्तरको परिचालन : गौरीगञ्ज, कमल, दमक लगायतका गाउँपालिका र नगरपालिकामा ४६ भन्दा बढी टोल संगठन सक्रिय । भातृ संगठनहरू (जस्तै युवा संघ, महिला संघ) लाई पनि कमिटीमा समावेश गरी चुनावी अभियानलाई बहुआयामिक बनाइएको छ । तथ्यांक : २०७९ को निर्वाचनमा एमालेले ५२,३१९ मत (५५.७४%) पाएको थियो, जसमा युवा र सुकुम्बासीको हिस्सा करिब ४० प्रतिशत थियो । अहिले १० हजार नयाँ मतदातालाई लक्षित गर्दै पाना कमिटीले २० प्रतिशत बढी संगठन विस्तार गरेको छ ।

एमाले नेता केदार ढुंगेलले भने, “हामी २०४८ देखि यो क्षेत्र जित्दै आएका छौं । संगठनको जग बलियो छ, तर नयाँ लहरले प्रेसर छ । पाना कमिटीले हरेक मतदातालाई ‘लक’ गर्छ ।” ओली स्वयं शुक्रबारदेखि झापामा छन्, एक साता बस्ने योजना छ । उनी दिनदिनै भेटघाट, पुराण प्रवचन र स्थानीय कार्यक्रममा सक्रिय छन् । शनिबार मात्र ३ पुराणमा प्रवचन दिएका थिए भने दर्जनौं भेटघाट गरे । यो रणनीतिले भावनात्मक सम्बन्ध (जस्तै ‘हामी झापाली’ ट्रेन्ड) लाई पनि जोड दिएको छ ।

आदिवासी दलित समुदायको बसोबास रहेको यो क्षेत्रमा एमालेले वडा–वडामा टोल समिति र टोल मातहत ‘पाना कमिटी’ बनाएको छ । प्रत्येक १०० मतदाता बराबर एक पाना कमिटी हुने व्यवस्था छ ।

एमाले नेता केदार ढुंगेलले भने, “हामीले २०४८ सालदेखि यो वडा जित्दै आएका छौं, संगठनको जग बलियो छ । तर अहिले युवाहरूको प्रभाव र नयाँ लहरले अलि बढी प्रेसर महसुस भएको छ ।” गौरीगञ्जमा मात्र ४६ टोल संगठन बनिसकेका छन् । यी कमिटीहरू चुनावकेन्द्रित मात्र होइनन्, नियमित पार्टी संरचना हुन् ।

रास्वपाको रणनीति : ‘सेफ गार्ड’ प्रणालीबाट मतदाता ‘सेभ’ गर्ने

रास्वपाले २०७९ मा समानुपातिकमा दोस्रो स्थान हासिल गरेको थियो (१८,२०५ मत), अहिले नयाँ रणनीतिसहित मैदानमा छ । पार्टी स्रोतका अनुसार, बालेन शाहको सचिवालय र पार्टी अभियानलाई एकीकृत गर्दै ‘सेफ गार्ड’ प्रणाली लागू गरिएको छ । यो प्रणालीले घण्टीमा भोट हाल्ने मतदातालाई मतदान दिनसम्म ‘सुरक्षित’ राख्ने लक्ष्य राख्छ ।

मुख्य विशेषताहरू :

• इलिमेन्ट पहिचान : २८ वटा समूह (महिला, दलित, सुकुम्बासी, आदिवासी जनजाति, युवा आदि) पहिचान गरी प्रत्येकमा ५–७ जनाको विशेष टिम । यो टिमले मतदाता नामावली उतार्ने, प्राविधिक विश्लेषण गर्ने र इन्फ्लुइन्सर (प्रभावशाली व्यक्ति) परिचालन गर्ने । उदाहरण : सुकुम्बासी बस्तीमा टिमले हालै ५०० भन्दा बढी मतदातासँग सुझाव सङ्कलन गरेको छ, जसमा आवास र रोजगारीका मुद्दा प्रमुख छन् । यो टिमले युवा मतदातालाई सामाजिक सञ्जालमार्फत ३० प्रतिशत बढी जोडेको आन्तरिक तथ्यांक छ ।

• सेफ गार्ड व्यवस्था : घण्टी समर्थक मतदातालाई अन्य दलले प्रभावित नगरोस् भनेर नियमित फलोअप । मतदान अवधिसम्म सम्पर्कमा राख्ने, सुझाव सङ्कलन गर्ने र आवश्यकता अनुसार सहयोग गर्ने । उदाहरण : दमक नगरपालिकामा सेफ गार्ड टिमले २०० मतदातालाई ‘सेभ’ गरेको छ, जसमा एमालेबाट सरेका कार्यकर्ता बढी छन् ।
• घर–घर अभियान : वडा स्तरसम्म संगठन विस्तार । पुराना दलहरूबाट कार्यकर्ता तान्ने – उदाहरण : एमाले दमकका नेता सन्तोष दुलाल, निर्वाचन क्षेत्र उपसचिव महेन्द्र खड्का, जिल्ला सदस्य महेश घिमिरे, नेता राजेश प्रसाईं, युवा संघका दमक अध्यक्ष र उपाध्यक्ष लगायत रास्वपामा प्रवेश गरेका छन् । कांग्रेसका नगर सभापति प्रकाश प्रसाईं पनि सरेका छन् । मजदुर, सुकुम्बासी र राई, लिम्बू, राजवंशी समुदायमा विशेष फोकस – यो समुदायबाट करिब १,००० नयाँ सदस्य थपिएका छन् । तथ्यांक : २०७९ मा रास्वपाले ११,७५९ मत (१२.५३%) पाएको थियो, जसमा युवाको हिस्सा ६० प्रतिशतभन्दा बढी थियो । अहिले ६–७ हजार सदस्य पुगेका छन् ।

पुराना दलहरूको चिन्ता :

कार्यकर्ता तितरबितर नेपाली कांग्रेसका क्षेत्रीय सभापति ढुण्डिराज भण्डारीले भने, “हामीले ४०७ टोल समिति बनाएका छौं । वडा समितिलाई पूर्ण अधिकार दिइएको छ । नयाँ नेतृत्व आएपछि नारा ‘कांग्रेस, बदल्छौं देश’ छ । कांग्रेस साँच्चै परिवर्तन भएको छ भन्ने बुझाइरहेका छौं ।”

उनले ओलीलाई पुरानो विजेता र रास्वपालाई ‘कालो चस्मा लगाएर जनतालाई नहेर्ने’ भनेर आलोचना गरे । तर, कांग्रेसभित्र पनि कार्यकर्ता रास्वपातिर सरेका छन् ।

एमाले नेता हृदय ठाकुरले भने, “मुख्य प्रतिस्पर्धा एमाले र रास्वपाबीच छ । पुराना तीन दल (कांग्रेस, नेकपा, राप्रपा) मा अलमल छ । कार्यकर्ता तितरबितर छन् ।” यसअघि नै बालेन्द्रले विभिन्न दर्जनौं मठ मन्दिर भ्याइसकेका छन् । तर पहिलेभन्दा समय चाप बढ्दै जाँदा रास्वपा त्रसित देखिन थालेको देखिन्छ। रास्वपामा केही बाहेक प्रौढ मतदाता खुलेका छैनन् ।

ओली झापामा एक साता, बालेन पनि सक्रिय ओली शुक्रबारदेखि झापामा छन्, एक साता बस्ने बताइएको छ । शनिबार मात्र ३ पुराणमा प्रवचन दिए, दर्जनौं भेटघाट गरे । बालेन पनि पत्नीसहित सुकुम्बासी बस्तीमा सक्रिय छन् ।

प्रतिस्पर्धाको प्रभाव र अन्य दलहरूको स्थिति २०७९ को निर्वाचन तथ्यांक : ओलीले ५२,३१९ मत (५५.७४%) पाएका थिए, कांग्रेसका खगेन्द्र अधिकारीले २३,७४३ (२५.२९%), रास्वपाका सुरेशकुमार पोखरेलले ११,७५९ (१२.५३%) । अन्यले ३,२८३ (३.५०%) । समानुपातिकमा एमाले पहिलो (३५,८७२ मत), रास्वपा दोस्रो (१८,२०५), कांग्रेस तेस्रो (१६,८५९), माओवादी (८,६८०), राप्रपा (७,३७०) । कुल मत ९३,८७० । यो पटक १० हजार नयाँ मतदाता थपिएका छन् (कुल १,६३,३७९ – पुरुष ८१,०८१, महिला ८२,२९६, अन्य २), जसमा युवा र सुकुम्बासीको हिस्सा बढी छ ।

एमाले र रास्वपाको यो रणनीतिले पुराना दलहरू (कांग्रेस, नेकपा, राप्रपा) लाई चिन्तित बनाएको छ । कांग्रेसले ४०७ टोल समिति बनाएर घरदैलो गरिरहेको छ, तर कार्यकर्ता तितरबितर भएका छन् । रास्वपाले ‘नयाँ परिवर्तन’ को नारालाई जोड दिँदा एमालेले ‘बलियो संगठन’ लाई हतियार बनाएको छ ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार, यो रणनीतिले मतदान प्रतिशत बढाउने र चुनावलाई निकै रोचक बनाउने अपेक्षा छ । फागुन २१ को नतिजाले झापा–५ को राजनीतिक भविष्य निर्धारण गर्नेछ ।एमाले र रास्वपाका स्थानीय नेताहरूले पनि आफ्नो पक्ष सुरक्षित नभएको ठोकुवा गर्न सकेका छैनन् । मतदाता जोगाउने यो रणनीति फागुन २१ मा कति प्रभावकारी हुन्छ, त्यो मतदानपछि मात्र थाहा हुनेछ ।

केपी शर्मा ओलीको विगतका प्रमुख राजनीतिक तथा चुनावी रणनीतिहरूले उनलाई नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा स्थापित गरेका छन् । उनको राजनीतिक जीवन १२–१४ वर्षको उमेरदेखि नै सुरु भएको थियो, जसमा कठोर संघर्ष, जेल जीवन र रणनीतिक गठबन्धनहरू प्रमुख थिए । ओलीको रणनीतिहरू मुख्य रूपमा राष्ट्रवादी भावना, गठबन्धन निर्माण, विकास एजेन्डा, संगठनात्मक मजबुती र विपक्षीलाई कमजोर बनाउने तरिकामा केन्द्रित थिए । यहाँ विगतका प्रमुख उदाहरणहरू र तथ्यांकसहित विस्तार गरिएको छ :

१. राष्ट्रवादी तथा भारत–विरोधी रणनीति (२०१५–२०१६ र २०१८–२०२१ कार्यकालमा प्रमुख)

ओलीले भारतसँगको सीमा विवाद (कालापानी, लिपुलेक, लिम्पियाधुरा) लाई राष्ट्रिय मुद्दा बनाएर चुनावी लाभ लिए ।

• २०१९–२०२० मा नयाँ नक्सा जारी गरेर भारतविरोधी भावना जगाए, जसले उनको लोकप्रियता बढायो ।
• २०१५ मा भारतको नाकाबन्दीपछि राष्ट्रवादी छवि बनाएर पहिलो पटक प्रधानमन्त्री बने ।
• चुनावी अभियानमा ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ नारा दिए, जसमा चीनसँगको सम्बन्धलाई जोड दिएर भारतसँग सन्तुलन कायम गर्ने रणनीति अपनाए ।
• परिणाम : २०१७ को चुनावमा नेकपा (एमाले) ले १२१ सिट जित्यो, जसले ओलीलाई दोस्रो पटक प्रधानमन्त्री बनायो ।

२. गठबन्धन रणनीति : ‘एक तीर, चार सिकार’ शैली

ओलीले विपक्षी दलहरूलाई कमजोर बनाउन गठबन्धन र फुटाउने रणनीति अपनाए ।

• २०१७ मा माओवादी केन्द्रसँग एकता गरेर नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) बनाए, जसले दुई तिहाइ बहुमत ल्यायो ।
• २०२४ मा प्रचण्डलाई समर्थन गरेर प्रधानमन्त्री बनाए, पछि कांग्रेससँग गठबन्धन गरेर फेरि सत्ता कब्जा गरे ।
• २०२२ चुनावपछि प्रचण्डलाई प्रधानमन्त्री बनाएर आफूले पछि सत्ता हत्याउने योजना बनाए ।
• उदाहरण : २०२४ जुलाईमा कांग्रेससँग गठबन्धन गरेर प्रचण्डलाई हटाए । यो रणनीतिले उनलाई चार पटक प्रधानमन्त्री बनायो (२०१५–२०१६, २०१८–२०२१, २०२१ छोटो समय, २०२४–२०२५) ।

३. संगठनात्मक मजबुती र ‘पाना कमिटी’ जस्ता सूक्ष्म रणनीति

ओलीले पार्टीभित्र र निर्वाचन क्षेत्रमा बलियो संगठन निर्माण गरे ।

• झापा क्षेत्र नम्बर ५ लाई आफ्नो गढ बनाए, जहाँ पटक–पटक ठूलो मतान्तरले जिते ।
• २०२२ मा झापा–५ बाट २९,०००+ मतान्तरले जिते ।
• हालैको अभियानमा ‘पाना कमिटी’ (प्रत्येक १०० मतदातामा एक कमिटी) मार्फत मतदाता निगरानी र परिचालन गरे ।
• ‘हामी झापाली’ ट्रेन्ड चलाएर भावनात्मक सम्बन्ध बनाउने रणनीति अपनाए, जसमा वृद्ध, बालबालिका र सुकुम्बासीमा फोकस गरे ।

४. विकास एजेन्डा र पूर्वाधारको वाचा

ओलीले चुनावमा ठूला पूर्वाधारका वाचा गरे :

• पूर्व–पश्चिम रेल, जनकपुरदेखि रेल, पहाडमुनि सुरुङ मार्ग, जलमार्ग आदि ।
• ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ अभियानले २०१७ मा ठूलो सफलता पायो ।
• २०१५ मा संविधान जारी गरेर राष्ट्रिय एकता र विकासको मुद्दा उठाए ।
• परिणाम : २०१७ चुनावमा नेकपा गठबन्धनले दुई तिहाइ बहुमत ल्यायो ।

५. विपक्षीलाई कमजोर बनाउने र आन्तरिक एकता

• पार्टीभित्र माधव नेपाल, झलनाथ खनाल जस्ता प्रतिद्वन्द्वीलाई हराएर अध्यक्ष बने (२०१४ मा झलनाथलाई हराए) ।
• प्रचण्डसँग एकता गरेर फेरि फुटाउने रणनीति अपनाए ।
• २०२० मा संसद् विघटन गरेर आन्तरिक विद्रोह रोक्ने प्रयास गरे, जसले विवादास्पद बनायो तर उनको साहस देखायो ।

ओलीको राजनीतिक जीवन १४ वर्ष जेल (झापा आन्दोलनपछि) बाट सुरु भएर चार पटक प्रधानमन्त्रीसम्म पुगेको छ । उनको रणनीति मुख्य रूपमा राष्ट्रवाद, गठबन्धन खेल, संगठन मजबुती र विकास वाचा मा आधारित छ, जसले उनलाई नेपालको सबैभन्दा प्रभावशाली कम्युनिस्ट नेता बनाएको छ । तर, यो रणनीतिले राजनीतिक अस्थिरता पनि निम्त्याएको छ ।