सबै मतदाताका लागि अनिवार्य पठन

इसाबेल हार्डम्यान
अटलान्टिक बुक्स, २०१८,

पेपरब्याक, ३५२ पृष्ठ,

मलाई लाग्छ तपाईंले यो पुस्तक पढ्नैपर्छ। वास्तवमा, सबै मतदाताले यो पुस्तक पढ्नुपर्छ—विशेष गरी हामीजस्ता ती मानिसहरूले, जसले पछिल्लो एक दशकमा एङ्ग्लो–अमेरिकी राजनीतिका विचित्र भिक्टोरियन ‘पञ्च एन्ड जुडी’ तमासाहरू सहनुपरेको छ; यस्तो राजनीति, जसले लोकतन्त्रको नाम त लिन्छ तर व्यवहारमा सामन्तवाद (कृपया यो खोजेर हेर्नुहोस्) झल्काउँछ।

यदि तपाईं सोचिरहनुभएको छ—परिवारिक मूल्यको वकालत गर्ने राजनीतिक दलले बोरिस जोनसनलाई किन आफ्नो नेता छान्यो? बेलायतका नदी–नालाहरूलाई प्रशोधन नगरिएको मानव मलबाट जोगाउने प्रस्तावविरुद्ध वातावरण मन्त्रीले किन मतदान गरे? वा महामारीका बेला किन अर्बौँ पाउण्ड सार्वजनिक रकम प्रयोग हुनै नसक्ने सुरक्षा सामग्रीमा खर्च गरियो?—यी प्रश्नका उत्तर तपाईंले यहीँ पाउन सक्नुहुन्छ। अझ निराशाजनक तथ्य के छ भने यो पुस्तक सन् २०१८ मै प्रकाशित भएको थियो। क्यासान्ड्राजस्तै लेखकले हामीलाई चेतावनी दिएकी थिइन्—तर हामीले सुनेनौँ। यो पुस्तक कुनै एक राजनीतिक दल वा विचारधाराबारे होइन; यो बेलायतका राजनीतिज्ञ र त्यहाँको राजनीतिक जीवनबारे हो।

प्रचुर अनुसन्धान, अन्तर्वार्ता र अनुभवी राजनीतिक पत्रकारका रूपमा संचित अनुभवको आधारमा हार्डम्यानले पुस्तकलाई तीन भागमा बाँडेकी छन्: ‘हामी किन गलत राजनीतिज्ञ पाउँछौँ’, ‘हामी किन गलत नीतिहरू पाउँछौँ’, र ‘के हामी सही राजनीतिज्ञ पाउन सक्छौँ?’। अन्तिम भागसम्म पुग्दा साँच्चिकै राहत महसुस हुन्छ—किनकि पहिलो दुई भाग पढिसकेपछि, परोपकारी तानाशाही नै आकर्षक जस्तो लाग्न थाल्छ।

हामी गलत राजनीतिज्ञ पाउँछौँ, किनकि धेरै सही व्यक्तिहरू आर्थिक रूपमा उम्मेदवार बन्न सक्दैनन्, र हार्डम्यानले ‘वेस्टमिन्स्टर बबल’ भनेको संरचनागत पूर्वाग्रह र पेशागत पक्षहरूले उनीहरूलाई संसद् प्रवेशबाट हतोत्साहित गर्छ। पहिलो भागमा हार्डम्यान व्यक्तिहरूमै केन्द्रित हुन्छिन्—संसद् छिर्नेदेखि त्यहाँबाट बाहिरिने सम्मको राजनीतिक जीवनको चित्रण गर्दै।

यस क्रममा उनले केही मिथक पनि भत्काउँछिन्—जस्तै, राजनीतिज्ञसँग स्थानीय घटनाक्रम प्रत्यक्ष नियन्त्रण गर्ने क्षमता हुन्छ भन्ने धारणा। आफ्ना ‘सर्जरी’ (जनसम्पर्क बैठक) मा राजनीतिज्ञहरूलाई प्रायः स्थानीय गुनासो सुल्झाउन आग्रह गरिन्छ। उपलब्ध तत्काल उपायहरू भने कडा पत्र लेख्ने/हल्ला मच्चाउने वा सेवाग्राहीलाई प्रणालीभित्र बाटो देखाइदिने मात्र हुन्छन्। उनीहरूले आफैं ‘आदेश’ दिएर अन्याय सच्याउन सक्दैनन्।

हार्डम्यान राजनीतिका विषाक्त पक्षबाट पनि टाढा भाग्दिनन्। ‘समातिनु’ शीर्षकका अध्यायहरूमा पैसा र यौन प्रमुख विषयका रूपमा आउँछन्—सांसदद्वारा यौन दुर्व्यवहारसमेत। साथै, रोग–व्याधिबारेको खण्डमा मानसिक स्वास्थ्य र नशा दुरुपयोगमा जोड दिइएको छ।

बबल र जातीय अहंकार

हामी किन गलत नीतिहरू पाउँछौँ भन्ने खण्ड झनै निराशाजनक छ। हार्डम्यानले बलियो तर्क प्रस्तुत गर्छिन् कि पेशागत राजनीति प्रायः विभिन्न किसिमका अभिजात वर्गले—मुख्यतः राजनीतिक अभिजातले—आबाद गरेको छ। राजनीतिक बबलभित्र बस्नेहरूले नीतिहरू व्यवहारमा कसरी लागू हुन्छन् भन्ने ‘बुझ्दैनन्’। सन् २०१२ को बजेटबारे नवौँ अध्यायमा हार्डम्यान लेख्छिन्: “कहिलेकाहीँ नीति कार्यान्वयन भएपछि मात्र मूर्खता खुल्छ।” समस्या पृष्ठभूमिभन्दा बढी बबलकै हो, हार्डम्यान तर्क गर्छिन्—र ऐतिहासिक उदाहरणका रूपमा धनी व्यापारीका छोरा विलियम विल्बरफोर्सलाई उद्धृत गर्छिन्, जसले दास व्यापार अन्त्यका लागि अभियान चलाए।

यस खण्डको केन्द्रीय समस्या भनेको संरक्षकवाद (पेट्रोनेज) हो—सांसदहरूले आफ्नो सिट जोगाइराख्न र सत्ताका डोरीसम्म पहुँच कायम राख्न मतको लोकप्रियता र सरकार (कार्यपालिका) सँग राम्रो सम्बन्ध दुवै चाहिन्छ। यसले उनीहरूलाई ‘सबैका लागि सबैथोक’ र ‘हो–मान्छे’ बन्न बाध्य पार्न सक्छ।’हुन्छ बहादुर'(यसमेन) हरूले संसदीय बहसमा अर्थहीन तर चाकरीपूर्ण प्रश्न सोध्ने र सधैं दलसँगै मतदान गर्ने अवस्था आउन सक्छ। आफ्नै दलविरुद्ध मतदान गर्नेहरू दल र मतदाता दुवैबाट अलगावमा पर्न सक्छन्। सांसदहरूले आफ्नो निर्वाचन क्षेत्र (कतिले बढी) र सदनबीच समय बाँड्नुपर्छ। यससँगै विभिन्न संसदीय समितिमा सेवा गर्दा संसद्मार्फत पारित हुँदै गरेका कानुनहरूलाई गहिरो जाँच्ने र सोच्ने समय अत्यन्तै कम रहन्छ—र सांसदहरू आफैंले केमा मतदान गरिरहेका छन् भन्ने नबुझेको स्वीकार गर्छन्।

यसैबीच, ‘जातीय अहंकार’ ले छोड्न नसकिने खराब विचारहरूलाई अघि बढाउँछ। राम्रो शासनभन्दा जित नै बढी महत्त्वपूर्ण भएको जस्तो देखिन्छ। नेतृत्वले नीतिले क्षति पुर्‍याउँछ भन्ने नचिन्ने वा नचाहने अवस्थामा, जनमतसँग मेल खाने विवेकपूर्ण मतदानसमेत साहसी—र कहिलेकाहीँ आत्मत्यागी—बन्न पुग्छ। असफल विद्रोह राजनीतिक ‘शुद्धीकरण’ मा परिणत हुन सक्छ भन्ने कुरा हार्डम्यानले प्रत्यक्ष नभने पनि संकेत स्पष्ट छ।

यो समीक्षाले देखाएभन्दा हार्डम्यान आफ्नी पुस्तकमा सांसदहरूप्रति दयालु नै छिन्। कम्तीमा मेरो दृष्टिमा, उनको विवरण पक्षपाती छैन—यो विचारधाराभन्दा प्रणाली, व्यक्तिहरू र नीतिहरूबारे हो। उनले व्यक्तित्वहरूलाई चित्रित गर्छिन्, जसका निर्णयहरू कहिलेकाहीँ भोला, मूर्ख वा हानिकारक देखिन्छन्। ती निर्णयहरूको परिणामसँग बाँचिरहेका हामीका लागि यो पढ्न कहिलेकाहीँ गाह्रो पर्छ।

उनले धेरै सांसदहरू क्षमता भन्दा निष्ठालाई पुरस्कार दिने, र संज्ञानात्मक पूर्वाग्रहलाई संस्थागत बनाउने विषाक्त प्रणालीबाट निराश भएको बताउँछिन्। समाधानका रूपमा उनले अमेरिकी शासनका केही पक्ष अपनाउने सुझाव दिन्छिन्—जस्तै, सांसद होइन विज्ञ मन्त्री नियुक्त गर्ने, कार्यपालिका र व्यवस्थापिकाबीच स्पष्ट विभाजन गर्ने। बहुमत भएको बेलायती सरकारले चाहेको गर्न सक्ने यथार्थतर्फ उनी ध्यानाकर्षण गर्छिन्। उनले कानुनमाथि राम्रो निगरानी र परीक्षणको वकालत गर्छिन्, नीतिहरू कार्यान्वयनपछि पनि विज्ञहरूले सरकारलाई जवाफदेही बनाउन सक्ने सुझावसहित। वेस्टमिन्स्टर बबल बाहिरका सम्भावित उम्मेदवारलाई राम्रो सहयोग गर्न उनले आह्वान गर्छिन्: “हामीले सबै पृष्ठभूमिका मानिसहरूलाई निर्वाचनमा उभिन पाउने अधिकार छ भन्ने महसुस गराउन प्रोत्साहित गर्नुपर्छ, ताकि कमन्स सदन सबै क्षेत्रका अनुभवले भरिएर सिम नाघोस्।”

राजनीतिमा संरक्षकवादको भूमिका र धेरै सांसदहरूको विरोधाभासी शक्तिहीनतालाई बुझ्नु, बेलायती लोकतन्त्रबारे गुलाबी चस्मा उतार्नु—यी सबै सकारात्मक कदम हुन्। कम्तीमा पनि सबै वयस्कसँग अझै मताधिकार छ, र त्यसलाई सही रूपमा प्रयोग गर्ने जिम्मेवारी पनि। यदि हामीले हाम्रो राजनीतिक वर्गमाथि पर्ने दबाब र उनका हितहरू बुझ्यौँ भने, सबैको भलाइका लागि उनीहरूसँग मिलेर काम गर्ने सम्भावना बढ्छ।

–ब्रिटिस जर्नल अफ जनरल प्र्याक्टिस २०२२