सभ्यताको पतन: प्राचीन इजिप्टदेखि पेरूको मोचे सभ्यतासम्मको पतनमा एल निनोको ‘कहर’ मुख्य कारण मानिन्छ।

काठमाडौं । के तपाईँले महसुस गर्नुभएको छ? पछिल्ला दिनहरूमा गर्मीको पारो अस्वाभाविक रूपमा उकालो लाग्दैछ। कहिले खडेरीले जमिन चिरा पर्छ त कहिले अचानक हुने भीषण वर्षाले जनजीवन अस्तव्यस्त बनाउँछ। यो कुनै संयोग मात्र होइन, बरु विश्वको मौसम नियन्त्रण गर्ने एउटा विशाल ‘अदृश्य शक्ति’ को खेल हो— जसलाई वैज्ञानिकहरू ‘एल निनो’ भन्छन्।

आखिर यो ‘एल निनो’ के हो?

सामान्यतया, प्रशान्त महासागरमा चल्ने हावा र पानीको बहावले पृथ्वीको तापमान सन्तुलित राख्छ। तर, जब मध्य प्रशान्त महासागरको पानी सामान्यभन्दा बढी तातो हुन्छ, तब वायुमण्डलीय चक्र बिग्रिन्छ। यही ‘तातो महासागर’ र ‘बिग्रिएको मौसमी चक्र’ लाई नै एल निनो भनिन्छ।

रोचक कुरा त के छ भने, यसको नामकरण पेरूका माछा मार्ने माझीहरूले गरेका थिए। क्रिसमसको छेउछाउमा समुद्रको पानी तातो हुने र माछा हराउने भएकाले उनीहरूले यसलाई ‘क्राइस्टको बालक’ (Little Boy/Christ Child) भन्न थाले। आज त्यही ‘बालक’ ले सारा विश्वलाई नै तर्साउने क्षमता राख्छ।

इतिहासको पानामा: जब एल निनोले दुनियाँ उथलपुथल पार्यो

इतिहास साक्षी छ, जब-जब एल निनो प्रखर भएको छ, तब-तब विश्वले ठूला त्रासदीहरू भोगेको छ:

• फ्रान्सेली क्रान्ति (१७८८–१७९३): केही इतिहासकारहरूका अनुसार, त्यस समयको ‘ग्रेट एल निनो’ ले युरोपमा बालीनाली सखाप पार्यो। भोकले आकुलव्याकुल जनताले राजा लुई १६ औंको सत्ता नै पल्टाइदिए।
• महामारी र भोकमरी (१८७७–१८७८): एल निनोकै कारण दक्षिण भारत र चीनमा दसौं लाख मानिसले ज्यान गुमाए। यसले विश्वलाई ‘धनी’ र ‘गरिब’ देशको खाडलमा विभाजन गर्न सुरु गरेको बताइन्छ।
• सभ्यताको पतन: प्राचीन इजिप्टदेखि पेरूको मोचे सभ्यतासम्मको पतनमा एल निनोको ‘कहर’ मुख्य कारण मानिन्छ।

यसपालि किन छ बढी चिन्ता?

संयुक्त राष्ट्र संघको विश्व मौसम संगठन (WMO) ले दिएको पछिल्लो चेतावनीले विश्वलाई झस्काएको छ। यस वर्ष एल निनोको प्रभाव ३ डिग्री सेल्सियससम्म बढ्ने अनुमान गरिएको छ, जुन अत्यन्तै खतरनाक संकेत हो।

के हुन सक्छ असर?

चरम गर्मी: पृथ्वीको औसत तापक्रममा हुने वृद्धिले स्वास्थ्य र कृषिमा गम्भीर असर पार्छ।

अनपेक्षित मनसुन: एकातर्फ लामो खडेरीले सिँचाइ र खानेपानीको हाहाकार मच्चाउनेछ भने, अर्कोतर्फ अचानक हुने घना वर्षाले बाढी र पहिरोको जोखिम बढाउनेछ।

हिमाली संकट: तापक्रम वृद्धिका कारण हिमालहरू पग्लिने र हिमताल विस्फोट हुने खतरा ह्वात्तै बढेको छ।

नेपालका लागि के छ सन्देश?

नेपालले सन् १९८० देखि यता नौ पटक एल निनोको असर भोगिसकेको छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागकी वरिष्ठ मौसमविद विभूती पोखरेलको चेतावनीलाई मनन गर्ने हो भने, “अहिले हामी पर्याप्त अध्ययन र तयारीको चरणमा छौं, तर विपदको संकेत स्पष्ट छ।”

हामीले के गर्न सक्छौं?

• पानीको व्यवस्थापन: लामो खडेरीलाई मध्यनजर गर्दै वर्षाको पानी संकलन र भण्डारण गर्ने प्रविधिमा जोड दिनुपर्छ।
• सावधानी: सरकार र समुदायस्तरबाटै विपदको पूर्वतयारी र सूचना प्रणालीलाई चुस्त बनाउनु आजको मुख्य आवश्यकता हो।
• गम्भीरता: एल निनो केवल एक मौसमी घटना होइन, यो हाम्रो जीवनपद्धति र भविष्यसँग जोडिएको गम्भीर मुद्दा हो।

एल निनो पृथ्वीको एउटा प्राकृतिक प्रक्रिया हो, तर मानव सिर्जित जलवायु परिवर्तनले यसलाई ‘राक्षस’ बनाइदिएको छ। यसपालिको एल निनो हाम्रा लागि एउटा अग्निपरीक्षा हो। प्रकृतिले दिएको यो चेतावनीलाई हामीले कति गम्भीरतापूर्वक लिन्छौं, त्यसैले हाम्रो भोलिको सुरक्षा निर्धारण गर्नेछ।

के तपाईँलाई लाग्छ, हामी भविष्यका यस्ता जलवायु विपदका लागि तयार छौं?