काठमाडौं ।विश्व राजनीतिमा आक्रामक शैली अपनाउँदै आएका अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प विरुद्ध अब प्रतिस्पर्धी राष्ट्रहरूले नयाँ रणनीति प्रयोग गर्न थालेका छन्—‘चोक प्वाइन्ट’ अर्थात् महत्वपूर्ण आपूर्ति मार्ग र स्रोतहरूमाथि नियन्त्रण। इरानदेखि चीनसम्मका देशहरूले अमेरिकी अर्थतन्त्रलाई दबाबमा पार्न यस्ता संवेदनशील बिन्दुहरू प्रयोग गर्न थालेका छन्।

ट्रम्पले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अमेरिकी शक्ति खुला रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्। उच्च भन्सार (ट्यारिफ) लगाउनेदेखि इरानसँग युद्धसम्म, उनले सधैं यस्तो आक्रामक नीति अमेरिकाका लागि मात्र फाइदाजनक भएको दाबी गरेका छन्। उनको तर्क छ—अघिल्ला नेताहरूले अमेरिकाको शक्ति प्रयोग नगरेर गल्ती गरेका थिए।

तर अहिले यो रणनीतिको एउटा स्पष्ट कमजोरी देखिन थालेको छ। धेरै देशहरूले ट्रम्पका मागहरू स्वीकार गरे पनि केही राष्ट्रहरूले प्रभावकारी रूपमा प्रतिकार गर्ने उपाय भेटेका छन्। उनीहरूले अमेरिकी अर्थतन्त्रलाई नै प्रभावित पार्ने संवेदनशील आपूर्ति मार्गहरू (चोक प्वाइन्ट) प्रयोग गर्न थालेका छन्।

होर्मुज जलडमरु: इरानको रणनीतिक शक्ति

यसको प्रमुख उदाहरण हो होर्मुज जलडमरु। विश्व अर्थतन्त्रमा १% भन्दा कम योगदान गर्ने Iran (इरान) ले विश्वको करिब पाँचौँ हिस्सा तेल र ग्यास ओसार्ने यस जलमार्गमाथि नियन्त्रण राख्छ।

फेब्रुअरी अन्त्यदेखि अमेरिका–इजरायलले इरानमाथि आक्रमण सुरु गरेपछि इरानले यो मार्ग बन्द गर्‍यो। यसको परिणामस्वरूप:

• इन्धन आपूर्ति अवरुद्ध भयो
• मल र अन्य सामग्री ढुवानी रोकियो
• ऊर्जा मूल्य तीव्र रूपमा बढ्यो

यसले अमेरिकी किसान र उद्योग क्षेत्रमा समेत चिन्ता बढाएको छ।

चीनको ‘दुर्लभ खनिज’ रणनीति

अर्कोतर्फ, China (चीन) ले पनि अमेरिकी दबाबको प्रतिकार गर्न ‘दुर्लभ पृथ्वी खनिज’ (rare earths) लाई रणनीतिक हतियार बनाएको छ।

ट्रम्पले “लिबरेशन डे” भन्दै एक वर्षअघि भन्सार वृद्धि घोषणा गरेपछि धेरै देशहरू—यहाँसम्म कि युरोपेली संघ पनि—अमेरिकी दबाबमा झुके। तर चीनले भने फरक बाटो रोज्यो।

बेइजिङले दुर्लभ खनिज र चुम्बक निर्यातमा लाइसेन्स प्रणाली लागू गर्‍यो, जसले विश्व उत्पादन प्रणालीमाथि उसलाई अभूतपूर्व नियन्त्रण दिएको छ।

कार, सेमिकन्डक्टर, लडाकु विमानजस्ता उद्योगहरू—जुन ट्रम्पले पुनर्जीवित गर्न चाहेका छन्—यिनै खनिजमा निर्भर छन्, र तीमध्ये अधिकांश चीनमै प्रशोधन हुन्छन्।

हाल चीनले केही निर्यात अनुमति दिए पनि:

• धेरै उद्योगमा आपूर्ति कमी देखिएको छ
• अमेरिकी सेनासँग सम्बन्धित कम्पनीहरूलाई निर्यात बन्द गरिएको छ

यसले अमेरिकी उद्योगलाई वैकल्पिक स्रोत खोज्न बाध्य बनाएको छ।

अमेरिकी शक्ति, तर निर्भरता पनि

यस अवस्थाले एउटा महत्वपूर्ण सत्य उजागर गरेको छ—अमेरिका विश्वकै शक्तिशाली अर्थतन्त्र भए पनि, विश्व आपूर्ति सञ्जालसँग यसको गहिरो सम्बन्धले उसलाई कमजोर बनाउन सक्छ।

विश्लेषक एडवर्ड फिशम्यान (Edward Fishman) का अनुसार, चीनले अघिल्लो वर्ष खनिज नियन्त्रण प्रयोग गर्दा ट्रम्पलाई पछि हट्न बाध्य पारेको थियो। त्यसपछि युरोपेली देशहरूले पनि अमेरिकी व्यापारमा यस्ता ‘चोक प्वाइन्ट’ खोज्न थालेका छन्।

उनका अनुसार:
“अमेरिकी आर्थिक दबाबको सामना गर्ने उपाय भनेको प्रतिकार गर्नु हो—र इरानले अहिले त्यही कुरा फेरि प्रमाणित गरिरहेको छ।”

ट्रम्पको रणनीति र यसको प्रतिक्रिया

ट्रम्पको नीति नयाँ भने होइन। अमेरिकाले विगतमा पनि:

• अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ प्रणाली प्रयोग गरेर
• प्रविधि निर्यात नियन्त्रण गरेर

आपूर्ति सञ्जाललाई हतियार बनाएको छ।

तर ट्रम्पले यसलाई अझ तीव्र बनाएका छन्—भन्सारदेखि सैन्य आक्रमणसम्मका उपाय अपनाएर।

उनको धारणा स्पष्ट छ:

• विश्वकै ठूलो उपभोक्ता बजार भएकोले अमेरिका अन्य देशलाई दबाब दिन सक्छ
• शक्तिशाली सैन्य बल प्रयोग गरेर सरकारहरू परिवर्तन गर्न सक्छ

तर चीनजस्ता देशहरूले पनि यही “शक्ति-आधारित” तर्क अपनाउँदै प्रतिकार गरिरहेका छन्।

आर्थिक असर: अमेरिका पनि सुरक्षित छैन

होर्मुज जलडमरु बन्द हुँदा अमेरिका युरोप वा एसियाभन्दा कम प्रभावित भए पनि, यसको असर पूर्ण रूपमा टार्न सकेको छैन।

• ऊर्जा मूल्य बढेको छ
• मल, एलुमिनियम, हेलियमजस्ता वस्तुको आपूर्ति घटेको छ
• ढुवानी लागत बढेको छ

यसले अमेरिकी अर्थतन्त्रमा दबाब सिर्जना गरेको छ—विशेषगरी मध्यावधि चुनाव नजिकिँदै गर्दा।

विश्लेषण अनुसार:

• २०२६ मा आर्थिक वृद्धि २.८% बाट घटेर २.२% हुन सक्छ
• मुद्रास्फीति बढ्ने सम्भावना छ

यसले अर्थतन्त्र अपेक्षाभन्दा कमजोर हुने संकेत दिएको छ।

उद्योग क्षेत्रको चिन्ता

अमेरिकी उद्योगहरू सार्वजनिक रूपमा कम बोले पनि, चीनको खनिज नियन्त्रणप्रति गम्भीर चिन्ता व्यक्त भइरहेको छ।

चिकित्सा उपकरण निर्माता कम्पनीहरू—जस्तै MRI र CT स्क्यान मेसिन बनाउने—समेत प्रभावित भएका छन्।

उद्योगहरूले अमेरिकी सरकार र चीनसँग समन्वय गरेर आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्, तर यो प्रक्रिया जटिल र अवरोधपूर्ण बनेको छ।

निष्कर्ष

ट्रम्पको आक्रामक वैश्विक रणनीतिले केवल दबाब सिर्जना मात्र गरेको छैन—यसले प्रतिद्वन्द्वी राष्ट्रहरूलाई नयाँ प्रतिकार रणनीति विकास गर्ने अवसर पनि दिएको छ।

इरानले जलमार्ग नियन्त्रण प्रयोग गरिरहेको छ भने चीनले आपूर्ति सञ्जाल।

यसले देखाउँछ—आजको विश्वमा शक्ति केवल सैन्य वा आर्थिक मात्र होइन, रणनीतिक ‘चोक प्वाइन्ट’ माथिको नियन्त्रण नै वास्तविक शक्ति बन्न थालेको छ।

न्यूयोर्क टाइम्सबाट ।