काठमाडौं— अमेरिकी खुफिया निकायहरूको मूल्यांकनअनुसार, दुई साताभन्दा बढी समयदेखि निरन्तर अमेरिकी र इजरायली हवाई आक्रमणहरू भए पनि इरानको इस्लामिक गणतन्त्रको शासन अहिलेका लागि कायम रहनेछ। यो शासन कमजोर भए पनि अझ कट्टरपन्थी बन्दै गएको छ, र शक्तिशाली इस्लामिक रेभोल्युशनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) ले बढी नियन्त्रण कब्जा गर्दैछ।

फेब्रुअरी २८ मा सुरु भएको युद्धमा अमेरिका र इजरायलले इरानको मिसाइल क्षमता र नौसेनालाई ठूलो क्षति पुर्‍याएका छन्। सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनेईको हत्या गरिएको छ, दर्जनौं उच्च सैन्य तथा खुफिया नेताहरू मारिएका छन्। तर युद्धको मूल्य पनि बढ्दै गएको छ — अमेरिकाले अहिलेसम्म कम्तीमा १२ अर्ब डलर खर्च गरिसकेको छ र १३ अमेरिकी सैनिकहरू मारिएका छन्।

इरानले हर्मुज जलडमरूमध्यमा कडा नियन्त्रण कायम गरेको छ, जसले विश्वव्यापी तेल ढुवानीलाई ठूलो प्रभावित पारेको छ। यो जलडमरूमध्यबाट दैनिक करिब २० प्रतिशत विश्वव्यापी तेल ढुवानी हुन्छ, तर इरानको अवरोधले ढुवानी न्यूनतममा झरेको छ। यसले तेलको मूल्यमा ऐतिहासिक उछाल ल्याएको छ — ब्रेन्ट क्रुडको मूल्य १०० डलरभन्दा माथि पुगेको छ, जसले विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो दबाब सिर्जना गरेको छ।

पश्चिमी अधिकारीहरू र इरान अध्ययन गर्ने विश्लेषकहरूका अनुसार, निकट भविष्यमा “शासन परिवर्तन” वा बढी लोकतान्त्रिक सरकारको सम्भावना न्यून छ। इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहु र अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले कहिलेकाहीँ यो युद्धको उद्देश्य “शासन परिवर्तन” रहेको बताए पनि, अमेरिकी खुफिया रिपोर्टहरूले इरानको शासन अझ मजबुत र कट्टर बन्दै गएको संकेत गर्छन्।

दुई जना खुफिया स्रोतहरूका अनुसार, युद्ध सुरु भएयता जारी रिपोर्टहरूले इरानको शासन कायम रहने र सम्भवतः अझ उत्साहित बन्ने अनुमान गरेका छन्। उनीहरूले ट्रम्प र इजरायललाई सामना गरेर बाँचेकोमा आफूलाई विजयी ठानेका छन्। खाडी क्षेत्रका अमेरिकी सहयोगी अरब देशहरू भने इरानी जवाफी मिसाइल र ड्रोन आक्रमणबाट आक्रोशित र चिन्तित छन्।

एक युरोपेली अधिकारीले भने, “सबैभन्दा सम्भावित परिदृश्य भनेको तेहरानमा ‘कमजोर आईआरजीसी शासन’ हो, जसले केही आणविक र मिसाइल क्षमता तथा क्षेत्रीय प्रोक्सीहरूको समर्थन कायम राख्नेछ, तर हामी अघिल्लो अवस्थाभन्दा राम्रो स्थितिमा हुनेछौं।”

ट्रम्पलाई अमेरिकी खुफिया रिपोर्टहरूबाट “अत्यन्त गम्भीर” ब्रिफिङ दिइएको छ। युद्ध सुरु गर्नुअघि नै उनलाई आईआरजीसी अझ मजबुत बन्ने सम्भावना बताइएको थियो। “यो केवल अनुमानित मात्र थिएन, पूर्वानुमान गरिएको थियो,” एक स्रोतले भने।

खाडीका अरब अधिकारीहरू ट्रम्प प्रशासनप्रति आक्रोशित छन्। “उनीहरूले इजरायलका लागि यो युद्ध सुरु गरे र हामीलाई एक्लै आक्रमणको सामना गर्न छोडिदिए,” एक वरिष्ठ अरब अधिकारीले भने। युद्ध लम्बिने क्रममा इरानले क्षेत्रीय लक्ष्यहरू फराकिलो बनाएको छ।

ट्रम्पले सोमबार इरानको जवाफी आक्रमणको चौडाइबाट आश्चर्य व्यक्त गरे। “उनीहरूले कतार, साउदी अरब, युएई, बहरेन, कुवेतमा आक्रमण गरे। कसैले पनि यो अपेक्षा गरेका थिएनौं। हामी स्तब्ध भयौं… उनीहरूले प्रतिरोध गरे,” उनले भने।

इरानको रणनीति हर्मुज जलडमरूमध्यको नियन्त्रण कायम राखेर अमेरिकालाई डि-एस्केलेट गर्न बाध्य पार्ने र ट्रम्पसँग लामो युद्ध लड्ने इच्छाशक्ति नहुने आशा गर्ने छ। इरानले सस्तो ड्रोनहरूको ठूलो भण्डार र घट्दो मिसाइलहरू प्रयोग गरेर जलडमरूमध्यको ट्रान्जिट नियन्त्रण गरिरहेको छ।

अमेरिका र इजरायलले शुक्रबारसम्म १५,००० भन्दा बढी लक्ष्यहरूमा आक्रमण गरेका छन्। खार्ग आइल्यान्ड — इरानको तेल अर्थतन्त्रको केन्द्र — मा आक्रमण गरिएको छ। ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा लेखे, “इरानको सेना र यो आतंकवादी शासनसँग जोडिएका सबैले हतियार बिसाउनु बुद्धिमानी हुनेछ र आफ्नो देशको बाँकी भाग बचाउनुहोस्, जुन धेरै छैन!”

युद्धको पहिलो दिन फेब्रुअरी २८ मा इजरायली आक्रमणमा खामेनेईसहित आईआरजीसी कमान्डर र रक्षा मन्त्री मारिएका थिए। खामेनेईका छोरा मोज्तबा घाइते भएका थिए र पछि उनलाई सर्वोच्च नेता नियुक्त गरियो। मोज्तबालाई आफ्ना बुबाभन्दा बढी कट्टर मानिन्छ, जसले आईआरजीसीसँगको साझेदारीलाई मजबुत बनाउँछ।

पश्चिमी सुरक्षा स्रोतका अनुसार, इरानका बाँकी निर्णयकर्ताहरू भ्रमित, सशंकित छन् र एकअर्कासँग सञ्चार गर्न कठिनाइ भइरहेको छ। तर शासन संरचनामा कुनै स्पष्ट दरार वा विद्रोहको संकेत छैन।

आईआरजीसी, जसलाई १९७९ मा आयतोल्लाह खोमेनीले इस्लामिक गणतन्त्रको रक्षा गर्न स्थापना गरेका थिए, पछिल्ला दशकहरूमा आर्थिक र राजनीतिक शक्तिमा बढ्दै गएको छ। “आईआरजीसीसँग आर्थिक शक्ति छ, राजनीतिक शक्ति छ, घरेलु दमनको उपकरण छ। उनीहरू अहिले देशभित्रको शक्ति प्रणालीको केन्द्रबिन्दु बनेका छन्,” पूर्व अमेरिकी अधिकारी रिचर्ड नेफ्यूले भने।

युद्धले आईआरजीसीलाई कमजोर बनाउनुको सट्टा अझ दृढ बनाएको छ। पानी र ऊर्जा अभाव तथा आर्थिक संकटले केही महिनापछि विरोध प्रदर्शन नयाँ रूपमा सुरु हुन सक्छ, तर जनवरीको दमनले शासनले त्यसलाई रोक्न सक्छ भन्ने देखाएको छ।

ट्रम्प प्रशासनले अन्य देशहरूलाई आईआरजीसी र लेबनानको हिजबुल्लाहलाई आतंकवादी संगठन घोषणा गर्न दबाब दिइरहेको छ।

इरानभित्र केही मानवअधिकार कार्यकर्ताहरूले इजरायली आक्रमणलाई स्वागत गरेका छन् किनकि यसले आईआरजीसी र शासनका नेताहरूलाई बढी क्षति पुर्‍याएको छ। तर शासन समर्थकहरू अझ कट्टर बन्दै गएका छन्। इरानी राष्ट्रपति मसूद पेजेश्कियानका सल्लाहकार अलियासगर शाफिएनले भने, “मानिसहरू डराएका थिए, तर अहिले उनीहरू आफ्नो ठाउँमा उभिएका छन्।”

शुक्रबार तेहरानमा कुद्स डेमा हजारौं मानिसहरू सडकमा उत्रिएका थिए। भीडले “कुनै सम्झौता छैन, आत्मसमर्पण छैन, अन्तिमसम्म लड्छौं” भन्दै नारा लगाएका थिए।

युरोपेली अधिकारीका अनुसार, युद्धको समयमा सुरक्षा निकायले आफ्नो प्रभाव बढाएको छ। “क्षेत्र आगोमा छ, तर शासन अझै उभिएको छ। इरान अझ कट्टर र कठोर बनेको छ,” उनले भने।

यो युद्धले इरानको शासन परिवर्तनको आशालाई चुनौती दिएको छ। आईआरजीसीको बढ्दो नियन्त्रणले क्षेत्रीय स्थिरता र विश्व ऊर्जा बजारमा थप जटिलता थपेको छ।

वाशिंगटन पोष्टमा प्रकाशित रिपोर्टको सम्पादित अंश ।