काठमाडौं (एबीसी टिप्पणी)। नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहासमा पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ जति उतार–चढाव देखेको नेता सायदै अरू कोही छन्। एक समय सशस्त्र विद्रोहको नेतृत्व गर्दै राज्यसत्तालाई चुनौती दिने उनी, पछि संविधानसभाको सबैभन्दा ठूलो दलका नेता बने। तर ताजा निर्वाचन परिणामले देखाएको यथार्थ भने बिल्कुल फरक छ—प्रचण्ड नेतृत्वको नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) अहिले लगभग तीन दशकअघिको आकारमा खुम्चिएको छ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार यो केवल एउटा चुनावी हार मात्र होइन, नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको शक्ति सन्तुलनमा आएको ऐतिहासिक परिवर्तन हो।
१. सानो शक्तिबाट विद्रोहसम्म
प्रचण्डको राजनीतिक यात्रा २०४८ सालको संसदीय निर्वाचनबाट स्पष्ट रूपमा देखिन थाल्छ। त्यसबेला उनी आबद्ध रहेको संयुक्त जनमोर्चा नेपाल सानो वामपन्थी शक्ति मात्र थियो। २०५ सिटको संसदमा उक्त दलले केवल ९ सिट जितेको थियो।
त्यस चुनावमा
- नेपाली कांग्रेस बहुमतसहित पहिलो शक्ति बन्यो (११० सिट)
- नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले) दोस्रो शक्ति बन्यो (६८ सिट)
संयुक्त जनमोर्चा भने सीमित प्रभाव भएको तेस्रो शक्ति थियो।
तर त्यसपछि वाम राजनीतिमा ठूलो मोड आयो।
१९९६ मा प्रचण्ड नेतृत्वको माओवादी आन्दोलनले सशस्त्र विद्रोह सुरु गर्यो। यो आन्दोलन करिब १० वर्ष चल्यो र यसले नेपालको राजनीतिक संरचना नै परिवर्तन गर्यो।
२. २०६४: राजनीतिक शिखर
२०६२/०६३ को जनआन्दोलनपछि राजतन्त्र समाप्त भयो र देश संविधानसभातर्फ गयो।
२०६४ सालको पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा प्रचण्ड नेतृत्वको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) ले अप्रत्याशित सफलता हासिल गर्यो।
२४० प्रत्यक्ष सिटमध्ये
- माओवादीले १२० सिट जित्यो
समानुपातिकतर्फ पनि पार्टीले ३१ लाखभन्दा बढी मत (करिब २९ प्रतिशत) प्राप्त गर्यो।
यसरी कुल २४० सदस्यसहित माओवादी संविधानसभाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्यो।
यो प्रचण्डको राजनीतिक जीवनको सर्वोच्च क्षण थियो।
३. शक्ति विस्तारबाट विभाजनसम्म
तर त्यो सफलता धेरै समय टिकेन।
संविधान निर्माण प्रक्रिया, सरकार गठन, सत्ता संघर्ष र वैचारिक विवादका कारण माओवादीभित्र विभाजन सुरु भयो।
पार्टीबाट क्रमशः धेरै नेताहरू बाहिरिए।
केही महत्वपूर्ण विभाजनहरूमा
- बाबुराम भट्टराई
- मोहन वैद्य ‘किरण’ जस्ता नेताहरू अलग भए।
यसले पार्टीको संगठनात्मक शक्ति कमजोर बनायो।
४. निरन्तर घट्दै गएको जनमत
२०७० सालको दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा माओवादीको शक्ति निकै घट्यो।
- प्रत्यक्ष सिट: २६
- समानुपातिक मत: १५ प्रतिशत, पार्टी तेस्रो शक्तिमा सीमित भयो।
त्यसपछि पनि ओरालो यात्रा रोकिएन।
२०७४ निर्वाचन
- प्रत्यक्ष सिट: ३६
- समानुपातिक मत: १३.६६%
२०७९ निर्वाचन
- प्रत्यक्ष सिट: १८
- कुल सिट: ३२
यसले देखायो कि माओवादी आन्दोलनबाट बनेको राजनीतिक ऊर्जा क्रमशः घट्दै गएको थियो।
५. नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदय
नेपालको राजनीतिमा पछिल्ला वर्षहरूमा नयाँ शक्तिहरूको उदय भएको छ।
विशेषगरी शहरी क्षेत्रमा
- काठमाडौंका पूर्व मेयर बालेन्द्र शाह र रवि लामिछाने नेतृत्वको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, शक्तिहरू लोकप्रिय बनेका छन्।
राजधानी काठमाडौं लगायतका शहरहरूमा पुराना दलप्रति असन्तोष बढेको देखिन्छ। यसले परम्परागत वाम दलहरूलाई प्रत्यक्ष असर पारेको छ।
६. वर्तमान निर्वाचन: ऐतिहासिक संकुचन
ताजा निर्वाचन परिणामले प्रचण्ड नेतृत्वको पार्टीलाई ऐतिहासिक रूपमा सबैभन्दा कमजोर अवस्थामा पुर्याएको छ।
मुख्य तथ्यहरू:
- प्रत्यक्ष सिट: ८
- समानुपातिक मत: ७.६५ प्रतिशत
अधिकांश निर्वाचन क्षेत्रमा पार्टीका उम्मेदवारहरू दोस्रो स्थानमा पनि आउन सकेनन्।
देशभर १६४ क्षेत्रमा उम्मेदवारी दिएको पार्टी केवल १७ क्षेत्रमा मात्र दोस्रो भयो। धेरै ठाउँमा उम्मेदवार चौथो वा पाँचौं स्थानमा पुगे।
७. काठमाडौंमा कमजोर प्रदर्शन
राजधानी काठमाडौं मा पार्टीको प्रदर्शन अत्यन्त कमजोर देखियो।
धेरै क्षेत्रमा उम्मेदवारहरूले हजार मत पनि ल्याउन सकेनन्।
यो परिणामले शहरी मतदाताबीच पार्टीको प्रभाव घटेको संकेत गर्छ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार शहरी क्षेत्रमा
- नयाँ दलको आकर्षण
- भ्रष्टाचारप्रति असन्तोष
- पुराना नेताप्रति निराशा
जस्ता कारणले वाम दलहरूको समर्थन घटेको छ।
८. हिमाली क्षेत्रमा मात्र प्रभाव
पार्टीले जितेका अधिकांश सिट
- कर्णाली
- रोल्पा
- रुकुम
- डोल्पा
जस्ता दुर्गम क्षेत्रबाट आएका छन्। यी क्षेत्रमा नयाँ दलहरूको प्रभाव कम भएकाले नेकपाले केही सिट जोगाउन सकेको विश्लेषण गरिएको छ।
इतिहासको चक्र पूरा?
राजनीतिक इतिहासमा कहिलेकाहीँ शक्ति चक्राकार रूपमा बदलिन्छ।
२०४८ मा सानो शक्ति रहेको संयुक्त जनमोर्चा
→ विद्रोह
→ जनआन्दोलन
→ संविधानसभा
जस्ता ऐतिहासिक घटनाबाट हुँदै ठूलो शक्ति बन्यो।
तर अहिले परिणाम फेरि त्यही प्रारम्भिक स्तरमा फर्किएको देखिन्छ। यसलाई धेरै विश्लेषकहरूले “इतिहासको चक्र पूरा भएको क्षण” भनेर व्याख्या गरिरहेका छन्।
प्रचण्डको राजनीतिक यात्रा नेपालका सबैभन्दा नाटकीय राजनीतिक कथाहरू मध्ये एक हो। एक समय सशस्त्र विद्रोहबाट राज्यसत्ता कब्जा गर्ने सपना देखेको आन्दोलनले
- संविधान निर्माण
- सरकार सञ्चालन
- लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा
जस्ता चरणहरू पार गर्यो। तर आजको चुनावी परिणामले स्पष्ट देखाएको छ कि त्यो आन्दोलनबाट बनेको राजनीतिक शक्ति गम्भीर संकुचनको चरणमा पुगेको छ।
अब प्रश्न उठेको छ—
के प्रचण्ड नेतृत्वको वाम राजनीति फेरि पुनर्जीवित हुनेछ,
वा यो परिणाम नेपाली राजनीतिमा नयाँ युगको सुरुवात हो? समयले नै यसको उत्तर दिनेछ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्