काठमाडौँ — प्रतिनिधिसभा निर्वाचन २०८२ मा देशभर करिब ६० प्रतिशत मत खसेको छ। कुल १ करोड ८९ लाख ३ हजार ६८९ मतदाता मध्ये लगभग १ करोड १३ लाख ४० हजार मत खसेको प्रारम्भिक अनुमान छ। यो प्रतिशत जेन जी विद्रोह (२०८१ को युवा आन्दोलन) पछि भएको मध्यावधि निर्वाचनमा उच्च उत्साह र बढी मत खस्ने अपेक्षा गरिएको थियो, तर वास्तविकता त्यसभन्दा कम छ। कुनै पनि दल वा संगठित समूहले औपचारिक रूपमा चुनाव बहिष्कार गरेको थिएन, तर मतदाताको सहभागिता अघिल्ला निर्वाचनहरूको तुलनामा न्यून रह्यो।

२०७९ को निर्वाचनमा ६१.६३ प्रतिशत मत खसेको थियो। यसपटकको ६० प्रतिशतले ३४ वर्षयता (२०४८ पछि) सबैभन्दा कम मतदान प्रतिशतको रेकर्ड बनाएको छ। निर्वाचन आयोगका अनुसार मतदान प्रक्रिया शान्तिपूर्ण र सुचारु रह्यो, तर युवा मतदाताको असन्तुष्टि, वैकल्पिक राजनीतिको प्रभाव र राजनीतिक दलहरूप्रति बढ्दो अविश्वासले मत खस्न कम भएको विश्लेषकहरूले बताएका छन्।

२०४८ देखिका प्रमुख निर्वाचनहरूमा मतदान प्रतिशतको इतिहास

बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापनापछि भएका निर्वाचनहरूमा मतदान प्रतिशतमा स्पष्ट उतारचढाव देखिन्छ। उच्च राजनीतिक उत्साह र संक्रमणकालीन अवस्थामा प्रतिशत बढ्ने गरेको छ, जबकि स्थिरताको समयमा घट्ने क्रम छ।

• २०४८ (प्रतिनिधिसभा निर्वाचन): ६५.१५ प्रतिशत पहिलो बहुदलीय निर्वाचन। कुल ७२ लाख ९१ हजार ८४ मत खसेको थियो। ४.४२ प्रतिशत मत बदर भएको थियो। यो प्रतिशतले पञ्चायतपछि राजनीतिक जागरणको प्रतिनिधित्व गर्छ।
• २०५१ (मध्यावधि प्रतिनिधिसभा निर्वाचन): ६१.८६ प्रतिशत ७६ लाख २५ हजार ३४८ मत खसेको थियो। ३.१६ प्रतिशत बदर। राजनीतिक अस्थिरताको प्रभावले प्रतिशत केही घट्यो।
• २०५६ (प्रतिनिधिसभा निर्वाचन): ६५.७९ प्रतिशत ८८ लाख ९४ हजार ५६६ मत खसेको थियो। इतिहासकै सबैभन्दा कम बदर मत (२.७५ प्रतिशत)। यो समयमा नेपाली कांग्रेसको स्पष्ट बहुमत आएको थियो।
• २०६४ (पहिलो संविधानसभा निर्वाचन): ६१.७० प्रतिशत १ करोड ११ लाख ४६ हजार ५४० मत खसेको थियो। ५.१५ प्रतिशत बदर। माओवादी विद्रोहपछि शान्ति प्रक्रियाको उत्साह थियो, तर प्रतिशत अपेक्षाकृत मध्यम रह्यो।
• २०७० (दोस्रो संविधानसभा निर्वाचन): ७८.३४–७८.७४ प्रतिशत इतिहासकै उच्च मतदान। ९५ लाख १६ हजार ७३४ मत खसेको थियो। ४.९६ प्रतिशत बदर। संविधान निर्माणको निर्णायक चरण र राजनीतिक सहमतिको प्रभावले मतदाता उत्साहित भए।
• २०७४ (प्रतिनिधिसभा निर्वाचन – दुई चरण): ६८.६७ प्रतिशत कुल १ करोड ५ लाख ९३ हजार ९७१ मत खसेको थियो। ५.१६ प्रतिशत बदर। नयाँ संविधानपछि पहिलो आम निर्वाचन, तर प्रतिशत २०७० को तुलनामा घट्यो।
• २०७९ (प्रतिनिधिसभा निर्वाचन): ६१.६३ प्रतिशत १ करोड ११ लाख+ मत खसेको थियो। ५.१९ प्रतिशत बदर। राजनीतिक अस्थिरता र गठबन्धनको प्रभावले प्रतिशत मध्यम रह्यो।
• २०८२ (हालको प्रतिनिधिसभा निर्वाचन): करिब ६० प्रतिशत कुल १ करोड ८९ लाख ३ हजार ६८९ मतदाता मध्ये लगभग १ करोड १३ लाख ४० हजार मत खसेको अनुमान। यो प्रतिशत २०४८ यताकै सबैभन्दा कम हो। जेन जी विद्रोहपछि युवा मतदाताको उच्च सहभागिता अपेक्षा गरिएको थियो, तर वास्तविकता फरक देखियो।

किन घट्यो मतदान प्रतिशत?

विश्लेषकहरूका अनुसार मुख्य कारणहरू:

• युवा मतदाताको असन्तुष्टि र राजनीतिक दलहरूप्रति बढ्दो अविश्वास।
• वैदेशिक रोजगारीमा गएका युवाको अनुपस्थिति।
• वैकल्पिक राजनीतिको प्रभाव (रास्वपा जस्ता नयाँ दलहरूले पनि मतदातालाई आकर्षित गरे, तर सबैलाई मतदानमा ल्याउन सकेनन्)।
• राजनीतिक दलहरूको एजेण्डा र नारामा कमी, जसले मतदातालाई प्रेरित गर्न सकेन।

मतदान प्रतिशत घट्दै गए पनि नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा मतदाताको सक्रियता अझै उच्च छ। निर्वाचन आयोगले अन्तिम तथ्यांक सार्वजनिक गरेपछि मात्र पूर्ण चित्र स्पष्ट हुनेछ। यो चुनावले युवा पुस्ताको भूमिका र राजनीतिक परिवर्तनको नयाँ दिशा निर्धारण गर्न सक्छ।