अमेरिका र इजरायलले त्यस्तो समयमा इरानसँग युद्ध गरे जब विश्व फेरि पुनःव्यवस्थित भइरहेको थियो

२२ अक्टोबर १९५१ मा, इरानका प्रधानमन्त्री मोहम्मद मोसादेघ फिलाडेल्फियाको लिबर्टी बेलअगाडि उभिएका थिए। इन्डिपेन्डेन्स हलमा सयौं मानिसलाई सम्बोधन गर्दै उनले अमेरिकी स्वतन्त्रताको प्रशंसा गरे र अमेरिकाको स्वतन्त्रता सङ्घर्ष तथा त्यसबेला बेलायती नियन्त्रणबाट आफ्नो राजनीति र प्राकृतिक स्रोतहरू मुक्त गराउने इरानको सङ्घर्षबीच समानता औँल्याए।

“राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको सिद्धान्त विश्वव्यापी हो, र यसलाई सबै जनताले आत्मसात गरेका छन्,” उनले आफ्नो परिचित गम्भीर र मन्द स्वरमा भने।

दुई वर्षपछि, इरानको तेल उद्योग राष्ट्रियकरण गर्ने र बेलायती स्वामित्वको एङ्ग्लो–इरानियन आयल कम्पनीमाथि नियन्त्रण लिने निर्णयका कारण अमेरिका र बेलायतले संयुक्त रूपमा कू गरी उनलाई सत्ताच्युत गरे। उपनिवेशवादको अन्त्यपछि विश्वका धेरै राष्ट्रहरूले नयाँ राष्ट्रिय पहिचान अंगालिरहेका बेला, मोसादेघको नाम स्वतन्त्रताको खोज र पश्चिमी साम्राज्यवादविरुद्धको संघर्षको प्रतीक बन्यो। उनको अपदस्थीकरण आज पनि ग्लोबल साउथका धेरै ठाउँमा अमेरिकी विदेश नीतिका गलत कदमहरूको उदाहरणका रूपमा सम्झिने गरिन्छ।

आज, पश्चिमी दबाबको सामना गर्दै आएको इरानको अवज्ञा फेरि एकपटक प्रेरणाको स्रोत बनेको छ। राष्ट्रपति ट्रम्पको असफल युद्धले इरानमाथिको अमेरिकी आक्रमणलाई एउटा चेतावनीपूर्ण कथामा रूपान्तरण गरेको छ—कुनै पनि स्वतन्त्र वा अमेरिकी प्रभावबाहिरको राज्यलाई यस्तै हिंसात्मक सजाय हुन सक्छ भन्ने सन्देश। यस वसन्तमा, गैर–पश्चिमी संसारभर इरानप्रति ऐक्यबद्धता, समर्थन र आक्रोशको लहर फैलियो। इरानी शासनको आफ्नै नागरिकप्रतिको व्यवहार वा क्षेत्रीय नीतिसँग असहमत देशहरूमा समेत “म पनि इरान” भन्ने भावना देखियो।

यस आक्रोशको एउटा मुख्य कारण यो पनि हो कि अमेरिका र इजरायलले त्यस्तो समयमा इरानसँग युद्ध गरे जब विश्व फेरि पुनःव्यवस्थित भइरहेको थियो—यसपटक ट्रम्पको लेनदेनमुखी र स्वार्थी व्यवहारसँग अनुकूलन हुन। साना र मध्यम शक्तिका राष्ट्रहरू आफ्नो सार्वभौमिकता बलियो बनाउने उपाय खोजिरहेका छन्; कतिपयले अमेरिकामाथिको निर्भरता घटाउँदै चीन र अन्य शक्तिहरूसँग व्यापार तथा सम्बन्ध विस्तार गरिरहेका छन्।

इरानविरुद्धको युद्ध छिट्टै यस प्रक्रियाको एउटा निर्णायक मोड बन्यो। इरानले महत्त्वपूर्ण समुद्री मार्ग नियन्त्रण गर्न, विश्व अर्थतन्त्रमा दबाब सिर्जना गर्न र संसारकै शक्तिशाली सेनाको हवाई आक्रमण सहन सक्ने क्षमता देखाएको मात्र होइन, यसले उदीयमान नयाँ विश्व व्यवस्थामा आफ्ना नेताहरूलाई नयाँ स्थान पनि दिलाएको छ। पुरानो व्यवस्थाको कालो किनारामा—अलग गरिएको, प्रतिबन्धित, बेवास्ता गरिएको र क्रूर दमनकारी राज्यका रूपमा चित्रित इरान—धेरैको नजरमा अब आवश्यक प्रतिरोध र साहसको उदाहरण बनेको छ।

१९५३ मा मोसादेघको अपदस्थीकरणले इरानलाई गहिरो मानसिक आघात दियो र त्यहाँका जनतालाई वाशिङ्टनको उद्देश्यप्रति सधैं शंकालु बनायो। शाह मोहम्मद रेजा पहलवीले अमेरिकासँगको सहकार्यका कारण गुमाएको वैधता कहिल्यै पुनः प्राप्त गर्न सकेनन्। उनको वास्तविक स्वतन्त्रताप्रतिको शंका अन्ततः १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिमा परिणत भयो। त्यसपछि नयाँ इस्लामिक गणतन्त्र र अमेरिकाबीचको तनाव खुला शत्रुतामा बदलियो।

दुवै देशबीचको राजनीतिक भाषा पनि बदलियो। मोसादेघ युगको सभ्य कूटनीतिक भाषाको ठाउँमा आयतोल्लाह रुहोल्लाह खोमेनीले अमेरिकालाई “महान शैतान”, “घाइते सर्प” र “विश्वका पीडित तथा उत्पीडित जनताको नम्बर १ शत्रु” भन्न थाले। अमेरिकी भाषाशैली पनि उस्तै कठोर भयो। राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनले इरान, क्युबा, लिबिया, उत्तर कोरिया र निकारागुवाका नेताहरूलाई “असामञ्जस्यपूर्ण पात्र, लुनी ट्युन्स र दयनीय अपराधी” भने। २००० को दशकको अन्त्यतिर जोन म्याककेन र हिलारी क्लिन्टनले इरानमाथि बम वर्षाउने धम्कीलाई सामान्य विदेश नीति बहसको हिस्सा बनाइदिए।

खोमेनीका उत्तराधिकारी सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनीले पनि यही कठोर भाषा प्रयोग गरिरहे, जबसम्म २८ फेब्रुअरीमा अमेरिकी–इजरायली हवाई आक्रमणमा उनको हत्या भएन। मृत्युभन्दा ११ दिनअघि ८६ वर्षीय खामेनीले अमेरिकालाई “पतनतर्फ अग्रसर साम्राज्य” भनेका थिए।

आज इरानका नयाँ नेताहरूले बाहिर हेर्दा संसारभर यही कथाको प्रतिध्वनि सुन्न सक्छन्। चीन र रुसका मध्यपूर्वसम्बन्धी हितहरू फरक भए पनि—बेइजिङका आर्थिक हित विशाल छन् र उसले उच्च तेल मूल्य मन पराउँदैन, जबकि मस्कोको अवस्था फरक छ—दुवैलाई अमेरिका अत्यधिक फैलिँदा लाभ हुन्छ। दुवैले युद्धबाट प्रभावित वा असन्तुष्ट क्षेत्रीय समूहहरूसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न आफूलाई तयार प्रमुख शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

गत महिना चीनका राष्ट्रपति सी जिनपिङले बेइजिङमा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनलाई स्वागत गर्दा दुवैले अन्य देशमाथिका अमेरिकी आक्रमणलाई “विश्वासघाती” भन्दै निन्दा गरे। सीले विश्व “जंगलको नियम” तर्फ फर्कन नहुने चेतावनी पनि दिए। चीनले खुला रूपमा इरानको पक्ष नलिए पनि मार्चमा राज्य सञ्चालित प्रसारकले कृत्रिम बुद्धिमत्ताद्वारा बनाइएको भिडियो सार्वजनिक गर्‍यो, जसमा अमेरिकालाई खलनायक “सेतो चील” र इरानलाई साहसी “पर्सियन बिरालो”का रूपमा देखाइएको थियो। त्यो भिडियो पश्चिमी सामाजिक सञ्जालहरूमा समेत निकै लोकप्रिय बन्यो।

केही साना देशहरूले अझ स्पष्ट समर्थन गरे। मार्चमा मलेसियाली संसदले खामेनी, अन्य इरानी नेताहरू तथा मिनाबको एक विद्यालयमाथिको हवाई आक्रमणमा मारिएका करिब १२० बालबालिकाको सम्झनामा एक मिनेट मौनधारण गर्‍यो। प्रधानमन्त्री अनवर इब्राहिमले इरानी शासन र जनतालाई समवेदना व्यक्त गर्दै यसले अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाका मान्यताहरू कमजोर बनाउने “खतरनाक उदाहरण” सिर्जना गरेको बताए।

पाकिस्तानमा प्रमुख अंग्रेजी दैनिक डन का सम्पादकीयहरूले ग्लोबल साउथका देशहरूले “इरानको साथ दिनुपर्छ” र युद्धको निन्दा गर्नुपर्छ, किनकि “अर्को लक्ष्य उनीहरू पनि हुन सक्छन्” भन्ने निष्कर्ष निकाले। मार्चमा देशभर इरान समर्थक प्रदर्शनहरू भए, जसमा २० भन्दा बढी व्यक्तिको मृत्यु भयो।

टर्कीमा, जहाँ बहुसंख्यक सुन्नी मुस्लिम छन्, सर्वेक्षणमा ९३ प्रतिशत मानिसले इरानमाथिको आक्रमणको विरोध गरे। राष्ट्रपति रेचेप तैयप एर्दोगानले यो “अर्थहीन र गैरकानुनी” युद्धले युरोपलाई समेत कमजोर बनाउन थालेको बताए।

भारतमा, यद्यपि नरेन्द्र मोदीको सरकारले आफूलाई इजरायलको निकट सहयोगी मानेको छ, जनताको प्रतिक्रिया फरक रह्यो। नयाँ दिल्लीका बासिन्दाहरू—मोदी समर्थक हिन्दू राष्ट्रवादीहरू समेत—इरानी दूतावासमा औषधि किन्न पर्याप्त चन्दा लिएर पुगे। कश्मीरमा किसानहरूले आफ्ना भेडाहरू दान गरे भने महिलाहरूले आफ्ना सुनका चुरा र छोरीहरूको विवाहका लागि राखिएका गहनासमेत राहत सङ्कलनमा दिए।

अफ्रिका लगायतका क्षेत्रहरूमा पनि यस युद्धले सार्वभौमिकतासम्बन्धी पुराना चिन्ताहरू पुनर्जीवित गर्‍यो। पश्चिम अफ्रिका र साहेल क्षेत्रमा स्वायत्तताको पक्षमा रहेका आन्दोलनहरूले युरोपेली सहयोग र सैन्य साझेदारीमा निर्भरता घटाउन आग्रह गरिरहेका छन्। होर्मुज जलडमरूमध्य बन्द भएपछि अफ्रिकाले ठूलो आर्थिक क्षति बेहोर्नुपरेकाले यस्ता आन्दोलनहरू अब दूरदर्शी देखिन थालेका छन्।

दक्षिण अफ्रिकाका पूर्व सांसद फाएज ज्याकब्सले लेखे कि इरानको युद्ध एउटा “चेतावनी” हो, किनकि आजका युद्धहरू “पेट्रोलको मूल्य, विद्युत् असुरक्षा, रोटीको मूल्य र रोजगारीको हानिमार्फत घर–घरमा पुग्छन्।” उनले अफ्रिकाले “अन्यत्र डिजाइन र नियन्त्रण गरिएका प्रणालीहरू” बाट अलग भई महादेशीय तथा ब्रिक्स सहकार्यलाई सुदृढ गर्नुपर्ने तर्क गरे।

अवश्य पनि, केही अपवाद छन्। धार्मिक रूपमा विभाजित देशहरू वा इजरायल तथा खाडी राष्ट्रहरूसँग निकट सम्बन्ध भएका देशहरूले फरक दृष्टिकोण राखेका छन्। कतिपय सरकारहरू मौन बसेका छन्, सम्भवतः ट्रम्पले अर्को लक्ष्य कहाँ बनाउने हुन् भन्ने चिन्ताका कारण।

क्युबामा मानिसहरूले दैनिक केही घण्टा मात्र उपलब्ध हुने बिजुलीका समयमा यो युद्ध ध्यानपूर्वक पछ्याइरहेका छन्। इतिहासकार सारा कोजामेहका अनुसार, “क्युबालीहरूका लागि इरान जित्छ कि हार्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण छ, किनकि अमेरिकाको हारले क्युबामाथि आक्रमण हुने सम्भावना कम हुन सक्छ। तर उनीहरूलाई यो पनि थाहा छ कि ट्रम्पलाई आफूले जितेको अनुभूति चाहिन्छ, नत्र त्यो जित प्राप्त गर्न उनले क्युबामाथि आक्रमण गर्न सक्छन्।”

इरानले यसअघि पनि अन्यायपूर्ण विश्व व्यवस्थाविरुद्ध चुनौती दिने भूमिका खेलेको थियो। उपनिवेशवादको अन्त्यपछि तेल उद्योग राष्ट्रियकरण गर्ने प्रयास गर्ने पहिलो प्रमुख मध्यपूर्वी राष्ट्र इरान नै थियो। १९५१ मा मोसादेघ इजिप्ट पुगेका बेला करिब २ लाख ५० हजार मानिस काइरोका सडकमा निस्किएका थिए र धेरैले “साम्राज्यवादविरोधी नेताको जय होस्!” भन्दै नाराबाजी गरेका थिए।

तर त्यसपछि कू भयो। मोसादेघ असफल भए, तर उनको साहसले नयाँ विश्व व्यवस्थाको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। इजिप्टका राष्ट्रपति गमाल अब्देल नासेरले उनको रणनीति र कमजोरीहरू अध्ययन गरे र मोसादेघ अपदस्थ भएको तीन वर्षपछि सफलतापूर्वक स्वेज नहर राष्ट्रियकरण गरे।

आज साम्राज्यका विरोधीको जयजयकार गर्न विशाल भीड छैन। यसको सट्टा सामाजिक सञ्जालहरू छन्, जहाँ इरानका प्रचारकहरूले लेगो भिडियोहरू बनाएर युवापुस्तालाई आफ्नो पक्षमा पार्ने प्रयास गरिरहेका छन्। कतिपयले इरान “भावनात्मक प्रभावको युद्ध” जितिरहेको दाबी गरेका छन्।

१९५० को दशक र इरान बनाम साम्राज्यको पुरानो अध्याय सम्झनेहरू मुख्यतः बौद्धिक वर्ग हुन्। इजिप्टका वरिष्ठ कूटनीतिज्ञ वालिद अब्देलनासेरले अल-अहराम पत्रिकामा लेख्दै सोधे, “के आजको रात हिजोको रातजस्तै छ?” उनले मोसादेघको काइरो भ्रमण सम्झँदै यसपटक इरानको तेल सम्पत्तिमाथि गुप्त कू होइन, प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमण आएको बताए। वास्तवमा वाशिङ्टन र तेल अभिभले पूर्व राष्ट्रपति महमुद अहमदीनेजादलाई सत्तामा ल्याउने योजना सहित सानो स्तरको शासन परिवर्तनको सम्भावना पनि विचार गरेका थिए।

यस युद्धबाट विभिन्न साना र मध्यम राष्ट्रहरूले एउटै पाठ सिकेका छन्—उनीहरू अस्थिर भूमिमा उभिएका छन्। उनीहरूले अब निश्चित रूपमा बुझेका छन् कि अन्तर्राष्ट्रिय नियमहरूबाट बाँधिन नचाहने नयाँ वाशिङ्टनले उनीहरूको अर्थतन्त्र र सम्पत्तिलाई समेत जोखिममा पार्न सक्छ। त्यसैले आगामी वर्षहरूमा मित्र र शत्रु दुवैले आफ्नो स्थान पुनःनिर्धारण गर्नेछन्।

यद्यपि सबैजना सहमत छैनन् कि इरानको सफल प्रतिरोधले अमेरिकी प्रभाव कमजोर बनाउनेछ। दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिकाका धेरै सैन्य हस्तक्षेप—भियतनाम, कोरिया, अफगानिस्तान र इराक—स्पष्ट विजयविना लामो संघर्षमा परिणत भएका छन्। नीति विशेषज्ञ गिडियन रोजका अनुसार युद्धले अमेरिकी शक्ति व्यापक रूपमा कमजोर भएको भन्ने कुरा अतिरञ्जित हुन सक्छ। उनले स्मरण गराए कि भियतनाममा पराजयपछि पनि अमेरिका पुनः सशक्त बनेको थियो।

सायद इरानको नियति नै यस्तो हो कि एक शताब्दीभित्र दोस्रो पटक ऊ अमेरिकी आक्रमणको लक्ष्य र गैर–पश्चिमी संसारको विद्रोही नायक बनेको छ। हजारौँ वर्षको राष्ट्रिय इतिहासले सार्वभौमिकताको रक्षा इरानको सबैभन्दा ठूलो प्रेरणा बनाएको छ, चाहे शासन जसको पनि होस्।

तर स्वयं इरानी जनताको दृष्टिमा यो कथा धेरै जटिल छ। यो सहानुभूति र समर्थनको लहर त्यही शासनले केही साताअघि हजारौँ प्रदर्शनकारी मारेर आफ्नो वैधता गुमाएको अवस्थापछि आएको हो।

युद्धले शोक, निराशा र विश्वव्यापी निन्दाको त्यो अवधि छोट्याइदियो। बरु ट्रम्प र इजरायलका कदमहरूले इरानी राज्यलाई अझ मजबुत बनाएको देखिन्छ। यसले इरानलाई चतुर प्रतिरोधको प्रतीकका रूपमा उभ्यायो र हप्तौँसम्म चलेको भयावह बमबारीबाट राज्यले उनीहरूको रक्षा गरेको अनुभवले शासनविरोधी धेरै नागरिकहरूको दृष्टिकोणसमेत केही नरम बनायो।

इस्लामिक गणतन्त्रले आफूलाई कुनै ठूलो विश्वव्यापी आन्दोलनको भागका रूपमा प्रायः कहिल्यै देखेको थिएन। यो सद्भावना कति समय टिक्छ भन्ने निश्चित छैन। तर अहिले इरानसँग सुनाउने एउटा कथा छ—र त्यो कथा संसारलाई सुनाउने क्षमता पनि।

सुश्री मोआवेनी न्युयोर्क टाइम्स की योगदानकर्ता विचार लेखक हुन्। मोआवेनी एक पत्रकार, लेखिका र प्राज्ञ हुन्, जसले दुई दशकदेखि मध्य पूर्व (Middle East) को क्षेत्रमा रहेर पत्रकारिता गर्दै आएकी छिन्। उनले ‘लिपस्टिक जिहाद’ (Lipstick Jihad), ‘हनिमून इन तेहरान’ (Honeymoon in Tehran), नोबेल पुरस्कार विजेता शिरिन इबादीसँग मिलेर लेखेको ‘इरान अवेकनिङ’ (Iran Awakening) र ‘गेस्ट हाउस फर यङ विडोज’ (Guest House for Young Widows) जस्ता पुस्तकहरू लेखेकी छिन्। उनी न्युयोर्क विश्वविद्यालयमा पत्रकारिताका सह-प्राध्यापक हुन्, जहाँ उनले ‘ग्लोबल जर्नलिज्म’ कार्यक्रमको निर्देशकको रूपमा काम गर्छिन्। उनका लेख तथा रचनाहरू प्रायः ‘द लन्डन रिभ्यु अफ बुक्स’ (The London Review of Books) र ‘द न्युयोर्क टाइम्स’ (The New York Times) लगायतका प्रतिष्ठित प्रकाशनहरूमा प्रकाशित हुने गर्दछन्।

न्यूयोर्क टाइम्सबाट