डोनाल्ड ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालले अमेरिकी विदेश नीतिमा कुनै सामान्य ‘नीति परिवर्तन’ होइन, राज्यशक्तिको प्रयोग गर्ने दर्शनमै रूपान्तरण प्रस्तुत गरेको छ। यो परिवर्तन विचारधारामा भन्दा पनि अभ्यासमा देखिन्छ—जहाँ संस्थागत कूटनीतिक प्रक्रिया क्रमशः राष्ट्रपतिको व्यक्तित्व, आवेग र लेनदेनात्मक सोचमा केन्द्रित हुँदै गएको छ।
ट्रम्पको दोस्रो कार्यकाल सुरु हुनु अगावै विश्वले बुझिसकेको थियो—यो कार्यकाल नीति निरन्तरता होइन, तर त्यो परिवर्तन यति छिटो, यति आक्रामक र यति व्यक्तिकेन्द्रित हुनेछ भन्ने अनुमान धेरैले गरेका थिएनन्।
यस अर्थमा ट्रम्पको विदेश नीति न त शुद्ध यथार्थवाद हो, न त उदार अन्तर्राष्ट्रियवाद। यो एक प्रकारको व्यक्तिकेन्द्रित लेनदेनात्मक राष्ट्रवाद हो, जहाँ अमेरिकी शक्ति सार्वजनिक विश्वव्यवस्थाको आधार होइन, मोलतोलको साधन बन्छ।
अनिश्चितता कूटनीतिक रणनीति बन्दै
पानामा नहर “फिर्ता लिने” ट्रम्पको वक्तव्य यस नयाँ दृष्टिकोणको प्रारम्भिक संकेत थियो। कानुनी वा ऐतिहासिक सम्भावनाभन्दा पर, यो वक्तव्यको उद्देश्य स्पष्ट थियो—अनिश्चितता सिर्जना गर्नु। ट्रम्पका लागि अनिश्चितता कमजोरी होइन, कूटनीतिक दबाबको स्रोत हो।
यही ढाँचामा भेनेजुएलामा गरिएको एकपक्षीय सैन्य कारबाही, इरानमाथिका आक्रमण संकेत, यमनका हूतीहरूविरुद्ध बल प्रयोग, र युक्रेन–गाजा मुद्दामा देखिएको हस्तक्षेप बुझ्नुपर्छ। यी सबै घटनाले एउटै सन्देश दिन्छन्—अमेरिका अब गठबन्धन बनाउने धैर्यभन्दा, तत्काल परिणाम निकाल्ने साहसलाई प्राथमिकता दिन्छ।
संस्थागत विदेश नीतिको क्षय
ट्रम्प युगको सबैभन्दा निर्णायक परिवर्तन अमेरिकी विदेश नीतिको संस्थागत क्षय हो। स्टेट डिपार्टमेन्ट, राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्, कूटनीतिक परम्परा—यी सबैको प्रभाव घट्दै गएको छ। निर्णयको केन्द्र अब सल्लाहकारहरूको साँघुरो घेरा र राष्ट्रपति स्वयं बनेका छन्।
यसले अमेरिकी नीतिलाई पूर्वानुमानयोग्य होइन, भावनात्मक रूपमा चलायमान बनाएको छ। परिणामस्वरूप, विश्व नेताहरू अब अमेरिकी रणनीति पढ्नुभन्दा ट्रम्पको मनोविज्ञान बुझ्न बाध्य भएका छन्।
दक्षिण एशिया : प्राथमिकता होइन, उपयोगिता
यही लेनदेनात्मक दृष्टिकोण दक्षिण एशियामा पनि स्पष्ट देखिन्छ। ट्रम्प प्रशासनका लागि दक्षिण एशिया कुनै स्वतन्त्र रणनीतिक क्षेत्र होइन, चीन नियन्त्रण, आतंकवाद नियन्त्रण, र स्रोत–राजनीतिको उपक्षेत्र हो।
- भारत लाई चीनविरुद्धको सन्तुलन शक्ति र हतियार बजारका रूपमा हेरिएको छ
- पाकिस्तान लाई आतंकवाद नियन्त्रण र रणनीतिक सहकार्यको सशर्त साझेदार बनाइएको छ
- अफगानिस्तान लाई लागत घटाउने बोझका रूपमा
- र नेपाल लाई—झन् चासोयोग्य रूपमा—रणनीतिक मौनतामा राखिएको छ
नेपाल : उपस्थितिको कमी, दबाबको सम्भावना
ट्रम्प युगमा नेपालको अमेरिकी नीतिगत स्थान स्पष्ट तर कमजोर छ। नेपाल न त प्राथमिक साझेदार हो, न त शत्रु। तर यही ‘बीचको अवस्था’ नै सबैभन्दा जोखिमपूर्ण छ।
अमेरिकी दृष्टिमा नेपाल:
- इन्डो–प्यासिफिक रणनीतिमा भू–राजनीतिक रूपमा संवेदनशील
- चीनसँगको सम्बन्धका कारण निगरानीयोग्य
- तर तत्काल आर्थिक वा सैन्य लाभ नदिने भएकाले न्यून प्राथमिकतामा
यसै कारण नेपालप्रति अमेरिकी नीति सक्रिय भन्दा बढी प्रतिक्रियात्मक देखिन्छ। एमसीसीजस्ता परियोजनामा देखिएको दबाब, लोकतन्त्र र शासनबारे मौखिक चिन्ता, तर दीर्घकालीन विकास वा संस्थागत सहयोगमा उदासीनता—यी सबै ट्रम्प शैलीको परिणाम हुन्।
यदि नेपालले अमेरिकी अपेक्षा पूरा नगरे, खासगरी चीनसँगको सहकार्य सन्दर्भमा, दबाबको राजनीति आउन सक्छ। तर यदि नेपाल ‘उपयोगी’ देखियो भने सहयोग लेनदेनात्मक रूपमा विस्तार पनि हुन सक्छ।
ट्रम्पले अमेरिकी शक्ति पुनः देखिने बनाएका छन्। डर फर्किएको छ। सहयोगीहरू बढी खर्च गर्न बाध्य भएका छन्।
तर प्रश्न अझै खुला छ— के डरले भरोसाको ठाउँ लिन सक्छ ?
यदि सहयोगीहरूलाई लाग्न थाल्यो कि संकटमा अमेरिका नआउला, त्यसपछि विश्व शक्ति सन्तुलन पुनःलेखनतर्फ जान्छ।
नेपालजस्ता साना, रणनीतिक रूपमा संवेदनशील देशका लागि यही अनिश्चितता सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो।
नाटो, चीन र विश्व शक्ति सन्तुलन
युरोपप्रति ट्रम्पको सशर्त प्रतिबद्धता र नाटोमाथिको दबाबले विश्व शक्ति सन्तुलनमा ठूलो प्रश्न उठाएको छ। यसले एसियाली साझेदारहरू—भारत, जापान, ताइवान—लाई पनि एउटै सन्देश दिएको छः
अमेरिकी सुरक्षा स्थायी होइन, सर्तसहित मात्र।
चीनप्रति ट्रम्पको नीति वैचारिक भन्दा आर्थिक र रणनीतिक छ। ताइवानलाई लोकतान्त्रिक मूल्यभन्दा पनि सेमिकन्डक्टर, समुद्री मार्ग र शक्ति सन्तुलनको केन्द्रका रूपमा हेरिएको छ।
निष्कर्ष : शक्ति त बलियो, विश्वास कमजोर
ट्रम्पको विदेश नीतिले अल्पकालीन रूपमा अमेरिकी शक्ति पुनः दृश्यमान बनाएको छ। केही क्षेत्रमा उनले परिणाम निकालेका छन्। सहयोगीहरू बढी खर्च गर्न बाध्य भएका छन्। डर पुनः फर्किएको छ।
तर दीर्घकालीन प्रश्न अझै खुला छ—
के डरले विश्वासको स्थान लिन सक्छ ?
यदि सहयोगीहरूलाई संकटको घडीमा अमेरिकाको उपस्थितिमा शंका लाग्न थाल्यो भने, शक्ति त रहन्छ—तर नेतृत्व हराउँछ। दक्षिण एशिया र नेपालजस्ता साना, रणनीतिक रूपमा संवेदनशील मुलुकका लागि यही अनिश्चितता सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो।
ट्रम्पको विदेश नीति अन्ततः विश्वलाई नयाँ आकार दिन सक्छ—
तर त्यो आकार स्थिर हुनेछ कि खण्डित,
यसको फैसला आगामी केही वर्षले गर्नेछ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्