‘गरिबको चमेली बोलिदिने कोही छैन, कोही छैन …..’

काठमाडौं । नदी किनारको अतिक्रमण हटाउने सरकारी अभियान अन्तर्गत काठमाडौँका विभिन्न सुकुम्बासी बस्तीहरूमा डोजर चलाइएको छ। यसै क्रममा बल्खुको सुकुम्बासी बस्तीमा रहेका घरटहरासँगै १९ वर्ष पुरानो ‘ऊँ श्री पाथीभरादेवी मन्दिर’ र साङ्गे छोइलिङ्ग गुम्बा समेत भत्काइएको छ।

यस कारबाहीले एकातिर नदी किनारको जमिन खाली गराउने सरकारी लक्ष्य पूरा हुँदैछ भने अर्कोतिर सयौँ परिवार विस्थापित भएका छन्। विशेषगरी बालबालिकाहरूको शिक्षा, मानसिक स्वास्थ्य र भविष्य अन्योलमा परेको छ।

प्रस्तुत छ, विस्थापनको पीडा, मन्दिर भत्काउँदाको आक्रोश र बालबालिकाको मनोविज्ञानलाई समेटेर तयार पारिएको विस्तृत रिपोर्ट:

१९ वर्ष पुरानो पाथीभरा मन्दिर भत्काइयो

काठमाडौँको बल्खु क्षेत्रमा बागमती खोला किनार अतिक्रमण गरी बनाइएका सुकुम्बासी बस्तीमा बैशाख १८ गते बिहानैदेखि डोजर चलाइएको छ। यसै क्रममा स्थानीयको आस्थाको केन्द्र रहेको ‘ऊँ श्री पाथीभरादेवी मन्दिर माकुम्लुङ्‍ग (महाकाली) मगक्लुङ्‍ग (जगतजननी)’ पूर्ण रूपमा भत्काइएको छ।

स्थानीयका अनुसार यो मन्दिर करिब १९ वर्षअघि माता भनिने पार्वती लामाले स्थापना गरेकी थिइन्।

“हामीले हाम्रो घर भत्काए पनि मन्दिर नभत्काउन सुरक्षाकर्मीहरूसँग धेरै आग्रह गरेका थियौं। महानगर प्रहरीले हुन्छ पनि भनेको थियो, तर नेपाल प्रहरी आएपछि डोजर लगाएर भत्काइदियो।” — बिजुला बिक, स्थानीय बासिन्दा

साङ्गे छोइलिङ्ग गुम्बामा पनि चल्यो डोजर

बल्खु क्षेत्रमा पाथीभरा मन्दिर मात्र होइन, बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्र साङ्गे छोइलिङ्ग गुम्बा पनि डोजर लगाएर भत्काइएको छ। धार्मिक र सामाजिक संरचनाहरू समेत भत्काइएपछि स्थानीय बासिन्दा आक्रोशित र दुःखी बनेका छन्।

दोस्रो चरणको अभियान: उपत्यकाभर ६८६ संरचना हटाइँदै

शहरी विकास मन्त्रालय, काठमाडौँ उपत्यका विकास प्राधिकरण, अधिकार सम्पन्न बागमती सभ्यता एकीकृत विकास समिति र काठमाडौँ महानगर प्रहरीको संयुक्त टोलीले उपत्यकाका नदी किनारका बस्तीहरू हटाउन दोस्रो चरणको अभियान सुरु गरेको हो।

शुक्रबारको कारबाही

• बल्खु क्षेत्र: ४८६ वटा घरटहरा र संरचनाहरू भत्काइए।
• वंशीघाट क्षेत्र: २०० वटा संरचनाहरू खाली गराइए।
• शङ्खमूल क्षेत्र: बागमती करिडोरका बस्तीहरूमा पनि दिउँसोदेखि डोजर चलाउन सुरु गरिएको छ।

यसअघि पहिलो चरणमा गत साता सिनामङ्गलको गैरीगाउँ, शान्तिनगर, मनोहरा र थापाथली क्षेत्रका सुकुम्बासी बस्तीहरू हटाइएका थिए।

विस्थापितहरूको तथ्याङ्क सङ्कलन र ‘होल्डिङ सेन्टर’

नदी किनारबाट हटाइएका सुकुम्बासीहरूमध्ये वास्तविक भूमिहीनहरूको पहिचान गर्न सरकारले विवरण सङ्कलन गरिरहेको छ।

दशरथ रङ्गशालामा ५० परिवारद्वारा नाम दर्ता

घर, जग्गा र पैतृक सम्पत्ति नभएका न्यून आय भएका सुकुम्बासीहरूले त्रिपुरेश्वरस्थित दशरथ रङ्गशालामा पुगेर आफ्नो विवरण टिपाएका छन्। शुक्रबार दिउँसोसम्म ५० परिवारले आफ्नो नाम दर्ता गराइसकेका छन्।

कीर्तिपुरको होल्डिङ सेन्टरमा उकुसमुकुस

सरकारले थापाथली, सिनामङ्गल र मनोहरा क्षेत्रका विस्थापितहरूमध्ये धेरैलाई कीर्तिपुरको सुन्दरीघाटस्थित राधास्वामी सत्सङ्ग केन्द्र (होल्डिङ सेन्टर) मा राखेको छ। यद्यपि, त्यहाँको बसाइ सहज छैन। विस्थापितहरूका अनुसार त्यहाँ न त अभिभावकले चैनको सास्ती फेर्न पाएका छन्, न बालबालिकाहरूले खेल्ने र पढ्ने वातावरण पाएका छन्।

बालबालिकाको पीडा: टोलाएका आँखा र छुटेका साथीहरू

बस्तीमा डोजर चल्दा सबैभन्दा ठूलो चोट बालबालिकाको मानसपटलमा परेको छ। उनीहरूका घर मात्र भत्किएका छैनन्, कापी-किताब पुरिएका छन् र सँगै हुर्केका साथीहरू पनि छुटेका छन्।

१. जन्मदिनको खल्लोपन

कीर्तिपुरको होल्डिङ सेन्टरमा भेटिएका १२ वर्षीय मेसक लिम्बूको शुक्रबार जन्मदिन थियो। हरेक वर्ष आमाले सानो भए पनि केक काटेर जन्मदिन मनाइदिन्थिन्। तर यसपालि पालमुनिको बासले गर्दा उनको जन्मदिन खल्लो भयो। उनी भन्छन्:

“घरमा हुँदा कति रमाइलो हुन्थ्यो। सबै साथीसँग केक काटेर रमाइलो गर्थ्यौं। अहिले त नरमाइलो भयो।”

२. हराएका साथीहरू र चिनो साटासाट

गैरीगाउँका १२ वर्षीय सौरभ परियारको हातमा साथी सिजनले बाँधिदिएको पहेंलो घडी छ। बस्ती भत्किनुअघि साथीहरूले एकअर्कालाई नबिर्सिन भन्दै टोपी, घडी, पोकेमोन कार्ड र गुच्चा चिनोका रूपमा साटेका थिए। अहिले ती साथीहरू कहाँ छन्, सौरभलाई थाहा छैन। उनी भन्छन्:

“यो घडी हेर्दा म सिजनलाई सम्झिन्छु। ऊ आउँछ कि भनेर हेरिरहन्छु।”

३. अन्योलमा स्कुल र पढाइ

कक्षा २ पास गरेर ३ मा पुगेका देव गुरुङ र कक्षा ५ मा पुगेका विशाल दर्नाल अहिले भग्नावशेषबाट फलाम खोजेर बिक्री गर्दैछन्। उनीहरूको यो वर्षको नयाँ शैक्षिक सत्र अझै सुरु हुन सकेको छैन। १२ वर्षीया दिपिशा दुवाकोटमा आफन्तको कोठामा बसिरहेकी छिन्। तर पुरानो स्कुल (भीमसेनगोला) टाढा भएकाले अब कहाँ पढ्ने भन्ने उनलाई थाहा छैन।

मनोपरामर्शदाताको सुझाव: मानसिक स्वास्थ्यको जोखिम

मनोपरामर्शदाता राम पुकारका अनुसार यस्तो आकस्मिक विस्थापनले बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक विकासमा गम्भीर नकारात्मक असर पार्छ।

• सानो उमेरका बालबालिका: रुने, अत्तासिने र खान मन नगर्ने जस्ता समस्या देखिन्छन्।
• किशोर-किशोरीहरू: आमाबुवा आफैँ तनावमा हुने भएकाले बालबालिकाले उचित सहारा पाउँदैनन्। जसले गर्दा उनीहरू कुलतमा फस्ने वा डिप्रेसनमा जाने जोखिम हुन्छ।
• समाधान: बालबालिकालाई पुरानै दिनचर्यामा फर्काउन तत्काल विद्यालय पठाउने वातावरण मिलाउनुपर्छ र अभिभावकको रोजगारी सुनिश्चित गरिनुपर्छ।

सरकारको जवाफ: अध्ययन गरेर सम्बोधन गरिने

महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयका प्रवक्ता चक्रबहादुर बुढाका अनुसार विस्थापित बालबालिकाको संरक्षण र मनोसामाजिक परामर्शका लागि मन्त्रालयले स्थानीय तहसँग समन्वय गरिरहेको छ।

उनले भने, “हामीले राहत र सहयोगका कार्यहरू सुरु गरिसकेका छौँ। मिडिया रिपोर्टिङ र सरकारी संयन्त्रका आधारमा समस्या पहिचान गरी बालबालिकाका लागि थप कदम चाल्नेछौँ।” यद्यपि, विस्थापितहरूका अनुसार अहिलेसम्म कुनै पनि ठोस सरकारी सहयोग उनीहरूसम्म पुग्न सकेको छैन।