इरानमा ट्रम्प पुरानो जालमा फस्ने जोखिममा

१९८८ मा सैन्य इतिहासकार जेम्स एल. स्टोक्सबरीले एउटा महत्वपूर्ण अवलोकन गरेका थिए। उनका अनुसार लोकतान्त्रिक देशहरू साना युद्धमा सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छन्—जस्ता युद्धहरू “व्यावसायिक” सैनिकहरूले लड्छन् र जसले सामान्य नागरिक जीवनलाई धेरै प्रभावित गर्दैनन्। उनीहरू ठूला युद्धमा पनि सक्षम हुन सक्छन्, किनकि त्यस्ता युद्धहरूले सम्पूर्ण समाजलाई एकसाथ जुटाउँछन्। तर मध्यम आकारका युद्धहरू लोकतन्त्रका लागि “गम्भीर समस्या” बन्न सक्छन्, किनकि त्यहाँ केही मानिसहरू युद्धमा संलग्न हुन्छन् भने धेरैजसो नागरिकहरू घरमै रहन्छन्।

मध्यम आकारका युद्धहरू आकारमा पर्याप्त ठूला हुन्छन्—जसले ठूलो विनाश र रक्तपात निम्त्याउँछन्—तर ती साना युद्धहरूभन्दा धेरै ठूलो भए पनि समाजका सबै वर्गलाई युद्धमा पूर्ण रूपमा समेट्दैनन्। यसलाई कार्ल फोन क्लाउजेभिट्जले वर्णन गरेको “सीमित युद्ध” सँग भ्रमित गर्नु हुँदैन। सीमित युद्ध स्पष्ट उद्देश्यसहित योजनाबद्ध रूपमा सञ्चालन गरिन्छ, जहाँ लक्ष्य शत्रुलाई कमजोर पार्नु हुन्छ, पूर्ण रूपमा नष्ट गर्नु होइन। तर मध्यम आकारका युद्धहरू प्रायः सानो सैन्य कारबाहीबाट सुरु भएर क्रमशः नियन्त्रणबाहिर फैलिन्छन्। सीमित युद्धमा जनरल र राजनीतिक नेताहरूलाई आफ्नो लक्ष्य स्पष्ट हुन्छ। तर आजका अमेरिकी नेताहरू मध्यम आकारका युद्धमा प्रवेश गर्दा त्यस्तो स्पष्टता प्रायः देखिँदैन।

मध्यपूर्वका तथाकथित “फरएभर वार” लाई मध्यम आकारका युद्ध भन्न केहीलाई असहज लाग्न सक्छ। किनकि ती युद्धहरूले दशौँ हजार अमेरिकी सैनिकलाई मार्न वा घाइते बनाउनका साथै सबै पक्षमा असंख्य मानिसहरूको ज्यान लिएको छ। तर स्टोक्सबरीको तर्क सापेक्षिक हो। कोरियाली युद्ध वा भियतनाम युद्ध जति भयावह भए पनि, ती पहिलो विश्वयुद्ध र दोस्रो विश्वयुद्ध जस्ता विश्वव्यापी युद्धहरूसँग तुलना गर्न सकिँदैन। अर्कोतर्फ, तिनलाई साना युद्धहरूमा पनि राख्न मिल्दैन—जस्तै १९८३ मा ग्रेनेडामाथि अमेरिकी आक्रमण वा १९८९ मा पानामामाथि गरिएको आक्रमण, जुन केही दिन अन्तर्राष्ट्रिय समाचार बनेपछि समाप्त भएका सीमित सैन्य कारबाही थिए। बोस्निया (१९९५) र कोसोभो (१९९९) मा अमेरिकी हस्तक्षेप पनि मुख्यतः हवाई कारबाहीमा सीमित थियो र अमेरिकी हताहत निकै कम थिए।

अमेरिकाका लागि मध्यम आकारका युद्धहरू विशेष रूपमा समस्याग्रस्त हुन्छन्। यस्ता युद्धहरूले राष्ट्रपति प्रशासनलाई कमजोर बनाउँछन् र सरकारको विदेश नीति सञ्चालन गर्ने क्षमतामाथि जनविश्वास घटाउँछन्। अमेरिकी जनता यस्ता युद्धबाट थाकिसकेका छन् र फेरि त्यस्तो अनुभव दोहोर्‍याउन चाहँदैनन्। वास्तवमा, प्रत्येक मध्यम युद्धपछि राजनीतिज्ञहरूले “अब यस्ता युद्ध कहिल्यै दोहोरिँदैनन्” भन्ने घोषणा गरेका छन्। विशेष गरी भियतनाम युद्ध र इराक युद्धपछि यस्तो भावना बलियो देखिएको थियो, जसले शीर्ष नीति निर्माताहरूको प्रतिष्ठामा गम्भीर धक्का दिएको थियो।

तर अमेरिका फेरि यस्तै युद्धको सम्भावित कगारमा देखिन्छ। यदि डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनको इरानविरुद्धको युद्ध लामो समयसम्म तानियो र तेहरानको धार्मिक शासनले ट्रम्पका मागहरू अस्वीकार गरिरह्यो भने यो मध्यम आकारको युद्धमा रूपान्तरण हुन सक्छ। लगातार अमेरिकी–इजरायली बमबारीले इरानभित्र अराजकता निम्त्याउन सक्छ र फारसी खाडी क्षेत्र अस्थिर बन्न सक्छ। विद्यमान शासनलाई ढाल्नु र त्यसको स्थानमा स्थिर नयाँ व्यवस्था स्थापना गर्नुबीचको दूरी प्रायः अत्यन्त ठूलो हुन्छ।

अमेरिका वास्तविक अर्थमा एक विश्वव्यापी शक्ति—कतिपय अर्थमा साम्राज्य—को रूपमा कार्य गरिरहेको छ। इतिहासले देखाउँछ कि साम्राज्यहरूले बारम्बार अनावश्यक युद्धहरूमा आफूलाई फसाएका छन्। साम्राज्यवादको एउटा लक्ष्य राष्ट्रिय हित सुरक्षित गर्नु हो, तर त्यो प्रक्रियामा कहिलेकाहीँ आवश्यक नभएका क्षेत्रहरूमा पनि संलग्नता बढ्छ। बारम्बार मध्यम आकारका युद्धहरूमा संलग्न हुनु—यद्यपि जनता र अधिकारीहरूले यस्तो पुनः नदोहोरिने वाचा गरेका हुन्छन्—आधुनिक अमेरिकी शक्तिको यही विरोधाभासलाई झल्काउँछ। यदि नेताहरू सावधान भएनन् भने यस्ता युद्धहरूले अमेरिकालाई कमजोर बनाउँदै अन्ततः यसको पतनमा समेत योगदान दिन सक्छन्।

खतरनाक गलत गणना

संकटले भरिएको विश्वमा अमेरिकाजस्तो महाशक्तिले सधैं लुकेर बस्न वा अरूलाई मात्र काम गर्न दिन सक्दैन। इराक युद्धपछि केही विश्लेषकहरूले “छनोटका युद्ध” र “आवश्यकताका युद्ध” बीच फरक छुट्याउने प्रयास गरेका थिए। तर व्यवहारमा यो भेद धेरै स्पष्ट हुँदैन। कुनै युद्ध सुरुवातमा आवश्यकता जस्तो देखिन सक्छ, तर असफल भएपछि त्यसलाई “छनोटको युद्ध” भनेर व्याख्या गरिन्छ।

कार्ल फोन क्लाउजेभिट्जले भनेका छन्, “युद्ध अनिश्चितताको क्षेत्र हो; युद्धमा आधारित धेरैजसो कुरा अनिश्चितताको कुहिरोभित्र लुकेका हुन्छन्।” कुनै पनि अमेरिकी राष्ट्रपतिसँग विश्वको अर्को छेउमा भइरहेको वास्तविकताको पूर्ण जानकारी हुँदैन। तर पनि उनले युद्ध गर्ने वा नगर्ने स्पष्ट निर्णय लिनैपर्छ—र अन्ततः इतिहासले त्यसको मूल्यांकन गर्छ।

यही कारणले गलत गणनाको जोखिम अत्यन्त ठूलो हुन्छ। कट्टरपन्थी वा धार्मिक विचारधाराले प्रेरित शासनसँग आणविक हतियार हुनु खतरनाक हो भन्नेमा धेरैको सहमति छ। तर उनीहरूमाथि सैन्य कारबाही कहिले गर्ने भन्ने प्रश्न अझै जटिल छ। इराक युद्धले हतारमा गरिएको सैन्य कारबाहीको मूर्खता स्पष्ट देखायो। आज इरानको आणविक क्षमता २००३ मा सद्दाम हुसेनको शासनको तुलनामा धेरै उन्नत अवस्थामा पुगेको छ। तर पनि ट्रम्प प्रशासनले मध्यम आकारको युद्धको जोखिम लिनुपर्ने आवश्यकता कति थियो भन्ने अझै विवादास्पद छ।

प्रशान्तको ठूलो जोखिम

चीन र ताइवानबीचको तनावले अर्को प्रकारको गलत गणनाको सम्भावना देखाउँछ। पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्र अमेरिकी रणनीतिक हितका दृष्टिले युक्रेन वा मध्यपूर्वभन्दा पनि महत्वपूर्ण हुन सक्छ। मध्यपूर्वका दीर्घकालीन युद्धहरूले विश्व वित्तीय बजारमा सीमित प्रभाव पारेका छन्। तर यदि पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्रमा ठूलो युद्ध भयो भने विश्वका प्रमुख समुद्री व्यापार मार्ग, आपूर्ति शृंखला र विश्व अर्थतन्त्र नै प्रभावित हुन सक्छ।

सामान्य अमेरिकीका लागि यस्तो युद्ध भियतनाम वा इराक युद्धभन्दा पनि ठूलो रणनीतिक गल्ती साबित हुन सक्छ—विशेष गरी अर्धचालक उद्योग जस्ता महत्वपूर्ण आर्थिक स्रोतहरू नष्ट भएमा। यद्यपि बेइजिङ र वाशिंगटन दुवैमा सम्भावित युद्धका रणनीतिक योजनाहरू तयार भइरहेका छन्।

ताइवान वा दक्षिण चीन सागरमा युद्ध सुरु गर्न सजिलो हुन सक्छ, तर त्यसलाई अन्त्य गर्न अत्यन्त कठिन हुन्छ। यस्तो द्वन्द्वको अन्त्य अराजकता, चीनमा कम्युनिस्ट शासनको पतन वा विश्वव्यापी आर्थिक संकटपछि थकानबाट उत्पन्न युद्धविराममा पुग्न सक्छ। युद्ध खेलहरू छोटो र तीव्र द्वन्द्वको कल्पना गर्छन्, तर वास्तविक युद्धहरू सधैं योजनाभन्दा धेरै जटिल हुन्छन्।

साना युद्ध कसरी मध्यम युद्ध बन्छन्

इतिहासले देखाउँछ—साना सैन्य कारबाहीहरू मध्यम आकारका युद्धमा बदलिन सक्छन्। यस्तो हुने संकेत तब देखिन्छ जब नीति निर्माताहरूले भू–राजनीतिक गणनामा धेरै ध्यान दिन्छन् तर स्थानीय समाज, संस्कृति र राजनीति बुझ्न असफल हुन्छन्। इतिहासकार बारबरा डब्ल्यू. टचम्यानले भियतनाम युद्धको विश्लेषण गर्दा यही तर्क अघि सारेकी थिइन्।

अमेरिकी विदेश नीतिका केही सबैभन्दा ठूलो असफलता त्यहीँ देखिए जहाँ नीति निर्माताहरूले क्षेत्रीय वा वैश्विक परिणाममा बढी ध्यान दिए तर स्थानीय वास्तविकतालाई बेवास्ता गरे। भियतनाममा भियतनामी राष्ट्रवादको इतिहास बुझिएन; इराकमा सांप्रदायिक विभाजनको गहिराइलाई कम आँकलन गरियो। टचम्यानका अनुसार नीति निर्माणमा ठूला रणनीतिकारभन्दा क्षेत्र विशेषज्ञहरूको सल्लाह बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

संयमको आवश्यकता

युद्धमा प्रवेश गर्दा “सम्मान” वा “अपमान” जस्ता भावनात्मक तत्वहरूले निर्णयलाई प्रभाव पार्न सक्छन्। प्राचीन ग्रीक इतिहासकार थ्युसिडाइड्सले राज्यहरूबीचको द्वन्द्वका प्रमुख कारणहरूमा “सम्मान” लाई पनि समावेश गरेका थिए। आज पनि बन्धक बनाइने घटना, दूतावास घेराबन्दी वा सैनिकमाथिको आक्रमणले राजनीतिक नेतृत्वलाई कठोर प्रतिक्रिया दिन प्रेरित गर्न सक्छ।

तर इतिहासले देखाउँछ—जति ठूलो शक्ति, त्यति धेरै आत्मसंयम आवश्यक हुन्छ। साना सैन्य कारबाहीहरूबाट मध्यम आकारका युद्धहरू जन्मिन्छन्। त्यसैले महाशक्तिका लागि वास्तविक रणनीतिक बुद्धिमत्ता भनेको शक्ति प्रयोग गर्न जान्नु मात्र होइन, कहिले शक्ति प्रयोग नगर्ने भन्ने बुझ्नु पनि हो।

कठिन पाठ

शीतयुद्धपछि अमेरिकी जनरल कोलिन पावेलले अमेरिकी सैन्य हस्तक्षेपका लागि केही स्पष्ट मापदण्ड प्रस्ताव गरेका थिए—जसलाई प्रायः “पावेल डक्ट्रिन” भनिन्छ। यसको आधारभूत सिद्धान्तहरूमा स्पष्ट उद्देश्य, निर्णायक सैन्य शक्ति, निकास रणनीति, राष्ट्रिय हितको स्पष्टता र व्यापक राजनीतिक समर्थन समावेश थिए।

यस सिद्धान्तको मुख्य लक्ष्य केवल युद्ध जित्नु होइन, अनावश्यक मध्यम आकारका युद्धहरूबाट बच्नु थियो।

इतिहासले देखाउँछ कि दीर्घकालसम्म टिकेका साम्राज्यहरूले यस्ता युद्धहरूबाट जोगिने प्रयास गरेका थिए। उदाहरणका लागि बाइजान्टाइन साम्राज्यले प्रत्यक्ष ठूलो युद्धभन्दा कूटनीति र रणनीतिक धैर्य प्रयोग गरेर झण्डै एक हजार वर्ष टिक्न सफल भयो।

आज अमेरिका आफ्नो करिब २५० वर्षको इतिहास मनाउने तयारीमा छ। तर यदि उसले विगतका मध्यम आकारका युद्धहरूबाट पाठ सिकेन भने जनता र शासक अभिजातबीच गहिरो विभाजन पैदा हुन सक्छ। यस्ता विभाजनहरू तुरुन्तै देखिँदैनन्—तर समयसँगै त्यहीँबाट गणतन्त्रहरू बिस्तारै कमजोर हुँदै जान्छन्।

रोबर्ट डी. काप्लान टेक्सास विश्वविद्यालय अस्टिनमा डिस्टिङ्ग्विश्ड सिनियर लेक्चरर हुन् र वेस्ट ल्यान्ड: अ वर्ल्ड इन पर्मानेन्ट क्राइसिस पुस्तकका लेखक हुन्।

फरेन अफेयर्सबाट