काठमाडौं,५ मङसिर ।  हिउँद याम सुरु भएसंगै सुख्खापनका कारण उपत्यकाको शहरी क्षेत्रमा धुलोको मात्र अत्यधिक बढेको छ । धुँवा र धुलोका कारण काठमाडौ उपत्यकासंगै देशका अन्य शहरहरुमा वायु प्रदुषण विश्व स्वास्थ्य संगठनले तोकेको मापदण्डभन्दा पाँच गुनासम्म बढि भएको वातावरण विभागले जनाएको छ । विकास निर्माणका कार्य र विशेषगरी सवारी साधनबाट निस्कने धु“वाका कारण वायुको अवस्था दयनिय बन्दै गएको हो ।

नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट)का अनुसार नेपालमा प्रत्येक वर्ष ३५ हजार मानिसको वायु प्रदूषणका कारण मृत्यु हुने गरेको तथ्याङक छ । वायु प्रदूषणमा दुई दशमलव पाँच माइक्रोन धूलोका कण मानव स्वास्थ्यका लागि सबभन्दा हानिकारक हो । गाँस बास कपाससंगै कुनै पनि व्यक्तिका लागि स्वास्थ्य अधिकार पनि नैसर्गिक अधिकार भित्र पर्दछ । नेपालको संविधानले स्वास्थ्य अधिकारलाई मौलिक हकको रुपमा स्थापित गरेको छ ।

तर व्यवहारतः सरकारले त्यसको लागि आवश्यक न्युनतम तयारी गर्न त के ध्यान समेत दिएको देखिदैन । सरकारले सञ्चालन गरेका कुनै पनि विकास निर्माणका काममा वातावरणप्रति देखाएको चासो शुन्य छ । यो कुरामा सरोकारवाला निकाय नै सहमति व्यक्त गर्छन । त्यसमा सरकारको मात्र गल्ती नभइ हाम्रो पनि ध्यान जान आवश्यक छ । हो हामी मध्ये कमैले चासो दिने र लिने विषय हो हामीले दैनिक स्वास प्रश्वास गर्ने हावा कत्तिको स्वच्छ छ त भन्ने कुरा ? यसतर्फ हामी कसैले पनि सोच्दैनौ ।

सोचे पनि एकदमै कमले । किने भने वायु मापनका बारेमा हामी सबै अनभिज्ञ छौ । विश्व स्वाथ्य संगठनले तोके अनुसार हामीले स्वास लिने हावाको प्रदुषण २५ पिपिएम तोकिएको छ भने नेपालको मापदण्ड अनुसार ४० पिपिएम तय गरिएको थियो । तर विडम्बना अव्यवस्थित शहरीकरण र जथाभावी सञ्चालनमा रहेका विकास निर्माणका काम साथै हामी सबैका लापारवाहिका कारण उपत्यकासंगै अधिकांश शहरी क्षेत्रको वायु प्रदुषण दैनिक पा“च गुनासम्म हुने गरेको मापनले देखाएको छ । वातावरण विभागले विभिन्न १४ स्थानबाट वायु मापन गर्ने गर्छ । त्यसमा सबै भन्दा धेरै प्रदुषण सवारी साधनबाट निस्कने धु“वाबाट हुने गरेको छ ।

वातावरण शब्द सुन्दा जति सामान्य लाग्छ त्यति नै गहन विषय हो । यसको सन्तुलन तथा प्रवद्र्धनका लागि कुनै एउटा निकाय मात्र नभइ समग्रमा सबैले चासो दिन आवश्यक रहेका विभागको भनाइ छ ।
मानव स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले वायु प्रदुषण सबै भन्दा हानिकारक मानिन्छ । वायु सिधै स्वास प्रस्वाससंग प्रत्यक्ष जोडिएकाले र प्रदूषित हावाले दिर्घकालिन रोगहरु निम्त्याउने भएकाले यसतर्फ सर्तकता अपाउन जरुरी रहेको चिकित्सकहरुको सल्लाह छ ।

सुख्खा मौसम सुरु भएसंगै काठमाडौं, चितवन, नेपालगन्ज, दाङ, पोखरा, ललितपुर र सिमराको वायु प्रदूषण राष्ट्रिय मापदण्डभन्दा पाँच गुणासम्म पुगेको छ । यी शहरमा दुई दशमलव पाँच माइक्रोनका वायुको स्तर १५० पीपीएम (पार्ट पर मिलियन) को आँकडा पार गरेको छ । अर्थात ती शहरको वायु २४ सै घण्टा श्वासप्रश्वासका लागि योग्य होइन । अझ दुर्भाग्यको कुरा त वायु प्रदूषणको यो मात्रा निरन्तर बढ्दै जाने विभागको अनुमान छ । वातावरण क्षणिक नभइ दिर्घकालिन विषय हो त्यसैले तत्कालका लागि मात्र नभइ भविष्यलाई ख्याल गर्दै ठोस कदम चाल्न जरुरी मात्र होइन ढिला नै भैसकेको छ ।