कर छल्ने खातामा अझै ३५ लाख करोड डलर ! धनीमाथि विशेष कर लगाउन र करको फाइदा लिने बाटो बन्द गर्न अक्सफामको माग

काठमाडौँ । विश्वका अति धनी (सुपर-रिच) ले कर अधिकारीबाट बचाएर ३.५५ ट्रिलियन अमेरिकी डलर (करिब ४७५ खर्ब नेपाली रुपैयाँ) सम्मको सम्पत्ति लुकाएको अनुमान गरिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय दातृ संस्था अक्सफामले बिहीबार जारी गरेको नयाँ प्रतिवेदनमा यस्तो दाबी गरिएको हो। प्रतिवेदनअनुसार अपतटीय (अफशोर) खातामा राखिएको कुल सम्पत्ति सन् २०२३ मा १३.२५ ट्रिलियन डलर (१० ट्रिलियन पाउन्ड) पुगेको छ। जसमध्ये ठूलो हिस्सा अझै करबाट बचाइएको छ।

अक्सफामले यो रकमलाई विश्वको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को ३ प्रतिशतभन्दा बढी बताएको छ। अध्ययनअनुसार यो लुकाइएको सम्पत्तिको ८० प्रतिशतभन्दा बढी (२.८४ ट्रिलियन डलर) विश्वका सबैभन्दा धनी ०.१ प्रतिशत परिवारको स्वामित्वमा छ। अर्थात्, यो सानो समूहले कर नतिरेको सम्पत्ति विश्वका गरिब आधा जनसंख्याको कुल सम्पत्तिसरह छ।

१० वर्षपछि पनि कर स्वर्गको खेल जारी

यो प्रतिवेदन पानामा पेपर्स प्रकाशित भएको ठ्याक्कै १० वर्ष पूरा भएको अवसरमा सार्वजनिक गरिएको हो। पानामा पेपर्सले कर स्वर्ग (ट्याक्स हेभन) को भित्री संरचना र धनीहरूको कर छल्ने तरिका उजागर गरेको थियो।

अक्सफामका कर सम्बन्धी प्रमुख क्रिश्चियन ह्यालुमले भने, “यो केवल चतुर लेखा परीक्षणको कुरा होइन, यो शक्ति र दण्डहीनताको मुद्दा हो। जब करोडपति र अब्जपतिले ट्रिलियन डलर अफशोर ट्याक्स हेभनमा लुकाउँछन्, तब उनीहरू आफूलाई समाजका बाँकी सदस्यलाई बाँध्ने दायित्वभन्दा माथि राख्छन्।”

अक्सफामको मुख्य माग

अक्सफामले प्रतिवेदनमा निम्न कुराहरूमा जोड दिएको छ :

• विश्वका सबैभन्दा धनीमाथि विशेष सम्पत्ति कर (Wealth Levy) लगाउनुपर्ने
• संयुक्त राष्ट्रसंघमा चलिरहेको कर सहकार्यसम्बन्धी छलफललाई तीव्र बनाउनुपर्ने
• विकासशील देश (ग्लोबल साउथ) लाई पनि कमन रिपोर्टिङ स्ट्यान्डर्ड मा समावेश गर्नुपर्ने, जसले स्वचालित सूचना आदानप्रदान सम्भव बनाउँछ

बेलायतमा लेबर सरकारलाई दबाब

बेलायतस्थित अक्सफामले लेबर सरकारलाई सम्पत्ति कर लागू गर्न आह्वान गरेको छ। बेलायती अर्थमन्त्री राचेल रिभ्सले पहिले नै केही कदम चालिसकेकी छन् — पूँजीगत लाभकर (क्यापिटल गेन ट्याक्स) बढाएकी छन्, २० लाख पाउन्डभन्दा महँगो घरमा अतिरिक्त काउन्सिल ट्याक्स लगाउने घोषणा गरेकी छन् र विदेशी मूलका बासिन्दालाई कर छुट दिने ‘नन-डम’ व्यवस्था खारेज गरेकी छन्।

तर अक्सफामका अनुसार यी कदम पर्याप्त छैनन्। धनीहरूको लुकाइएको सम्पत्तिबाट कर उठाएर स्वास्थ्य, शिक्षा र जलवायु परिवर्तनविरुद्धको लडाइँमा लगाउन सकिने बताइएको छ।

पृष्ठभूमि

अक्सफामले फ्रान्सेली अर्थशास्त्री गेब्रियल जुकम्यान र ईयू ट्याक्स अब्जर्भेटरीको अध्ययनलाई आधार बनाएर यो विश्लेषण गरेको हो। सन् २०१६ मा सुरु भएको स्वचालित सूचना आदानप्रदान प्रणालीपछि करबाट लुकाइएको हिस्सा घटेको छ, तर अझै ठूलो रकम करको पहुँचभन्दा बाहिर रहेको अक्सफामको निष्कर्ष छ।

यो प्रतिवेदनले विश्वव्यापी असमानता बढिरहेको बेलामा धनीहरूको कर छल्ने प्रवृत्तिले सामान्य नागरिक र विकासशील देशहरूलाई कति ठूलो मार परिरहेको छ भन्ने देखाएको छ।