काठमाडौं, १२ जेठ । नेपालमा हाल शिक्षा क्षेत्रमा विभिन्न नीति तथा कार्यक्रमहरू सक्रिय रूपमा अघि बढिरहेको भए पनि कार्यान्वयन तहमा गम्भीर समस्या रहेको शिक्षा विज्ञहरूले औंल्याएका छन्।

एबीसी टेलिभिजनको शैक्षिक कार्यक्रममा विद्यालय शिक्षा तथा प्रारम्भिक बाल विकास (Early Childhood Development) सम्बन्धी विषयमा शिक्षा नीति विशेषज्ञ डा. मिनाक्षी दाहालले प्रारम्भिक बाल शिक्षामा “स्कुलिफिकेसन” (Schoolification) बढ्दै गएकोप्रति चिन्ता व्यक्त गरिन्।

उनका अनुसार तीन–चार वर्षकै उमेरका बालबालिकालाई अक्षर र अंक घोकाउने प्रवृत्तिले उनीहरूको प्राकृतिक मानसिक तथा संवेगात्मक विकासमा असर पुर्‍याइरहेको छ। “बालबालिका जन्मजात सिक्न सक्षम हुन्छन्, तर कक्षा कोठामा प्रवेश गरेपछि अत्यधिक औपचारिक शिक्षा थोपर्ने अभ्यास गलत हो,” उनले भनिन्।

डा. दाहालले प्रारम्भिक बाल विकास केन्द्रहरू बालमैत्री र खेल–आधारित सिकाइमा केन्द्रित हुनुपर्ने बताउँदै अहिले धेरै केन्द्रहरू औपचारिक शिक्षातर्फ मोडिएको उल्लेख गरिन्।

घर र विद्यालयबीच समन्वय कमजोर

उनले घर र विद्यालयबीचको संक्रमण (Home to School Transition) कमजोर भएको भन्दै बालबालिकामा भावनात्मक असहजता देखिने बताइन्। “घरमा स्वतन्त्र वातावरणमा हुर्किएका बालबालिका विद्यालय पुगेपछि कठोर अनुशासन र भाषिक दबाबका कारण डराउने अवस्था छ,” उनको भनाइ थियो।

उनका अनुसार विद्यालयले अभिभावकसँग समन्वय नगरी केवल पाठ्यक्रम कार्यान्वयनमा जोड दिँदा समस्या बढिरहेको छ। “घरमा के गर्ने, विद्यालयमा के गर्ने भन्ने स्पष्ट सहकार्य आवश्यक छ,” उनले जोड दिइन्।

तालिम र कार्यान्वयनबीच ठूलो दूरी

प्रारम्भिक बाल शिक्षा शिक्षकलाई तालिम दिइए पनि कक्षा कोठामा पुरानै शिक्षण शैली दोहोरिने प्रवृत्ति रहेको पनि उनले औंल्याइन्।

उनका अनुसार समस्या तीन तहमा देखिन्छ:

• तालिम लिए पनि विद्यालय नेतृत्व (प्रिन्सिपल/हेड टिचर) ले व्यवहारमा समर्थन नगर्नु
• पाठ्यक्रमभन्दा किताब र परिणाममा मात्र ध्यान दिनु
• तालिमको गुणस्तर र एकरूपताको अभाव

“तालिमपछि पनि कक्षा कोठामा पुरानै ‘रटाउने’ विधि फर्किनु गम्भीर समस्या हो,” उनले भनिन्।

नीति भए पनि व्यवहारमा कमजोरी

उनले नेपालमा प्रारम्भिक बाल शिक्षाको नीति बालमैत्री भए पनि व्यवहारमा पर्याप्त कार्यान्वयन नभएको निष्कर्ष प्रस्तुत गरिन्। साथै, शिक्षक तालिम, अभिभावकको बुझाइ र विद्यालय व्यवस्थापनबीच समन्वय कमजोर भएको कारण शिक्षा प्रणालीमा अपेक्षित सुधार आउन नसकेको बताइन्।

विशेषज्ञ दाहालका अनुसार बालबालिकाको समग्र विकासका लागि घर–विद्यालय सहकार्य, व्यवहारिक तालिम प्रणाली र बालमैत्री शिक्षण अभ्यास अपरिहार्य छ।