जोखिमपूर्ण विशेष सैन्य अभियानको बहस
काठमाडौं(विभिन्न माध्यमहरुका आधारमा) । मध्यपूर्वमा जारी युद्धका बीच इरानको परमाणु कार्यक्रमलाई निष्क्रिय पार्ने विषयमा नयाँ रणनीतिक बहस सुरु भएको छ। रिपोर्टहरूका अनुसार डोनाल्ड ट्रम्प नेतृत्वको अमेरिकी प्रशासनले इरानको उच्च समृद्ध युरेनियम (HEU) भण्डार सुरक्षित गर्न आवश्यक परे विशेष सैन्य बल पठाउने विकल्प समेत अध्ययन गरिरहेको छ।
परमाणु विशेषज्ञहरूका अनुसार इरानसँग रहेको उच्च समृद्ध युरेनियमको भण्डार प्रयोग गरेर कम्तीमा १० वटा परमाणु वारहेड बनाउन सकिने क्षमता छ। यही कारणले यो भण्डार अहिलेको युद्धमा सबैभन्दा संवेदनशील विषय बनेको छ।
अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियो ले हालै अमेरिकी कंग्रेसमा बोल्दै उक्त सामग्रीबारे स्पष्ट संकेत दिएका थिए। उनका शब्दमा, “त्यो सामग्री सुरक्षित गर्न कसैलाई त्यहाँ जानैपर्छ।”
तर यस्तो अभियान सञ्चालन गर्नु अत्यन्त कठिन र जोखिमपूर्ण हुने परमाणु विशेषज्ञहरूको भनाइ छ।
कहाँ लुकाइएको छ परमाणु सामग्री?
संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गतको परमाणु निगरानी संस्था अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु ऊर्जा एजेन्सी (IAEA) का महानिर्देशक राफायल ग्रोसी का अनुसार इरानको उच्च समृद्ध युरेनियमको ठूलो हिस्सा गहिरा भूमिगत संरचनामा सुरक्षित राखिएको छ।
उनका अनुसार करिब २०० किलोग्राम युरेनियम इस्फहान शहर बाहिर रहेको परमाणु परिसरका गहिरा सुरुङहरूमा राखिएको छ। अर्को केही मात्रा नतन्ज परमाणु केन्द्रमा रहेको अनुमान गरिएको छ।
नतन्ज क्षेत्रमा इरानले हालै नयाँ गहिरो भूमिगत परमाणु सुविधा निर्माण गरेको छ, जसलाई पश्चिमी विश्लेषकहरूले “पिकएक्स माउन्टेन” नाम दिएका छन्। यो संरचना अत्यन्त किल्लाबन्दी गरिएको र हवाई आक्रमणबाट जोगाउन बनाइएको मानिन्छ।
विशेष सैन्य अभियान कति सम्भव?
अमेरिका र इजरायलले विगत लामो समयदेखि शत्रुतापूर्ण वातावरणबाट परमाणु सामग्री निकाल्ने सम्भावित सैन्य अभ्यास गर्दै आएका छन्। अमेरिकाले मोबाइल युरेनियम सुविधा नामक विशेष उपकरणसमेत विकास गरेको छ, जसले खतरनाक युरेनियम सुरक्षित रूपमा हटाउन सक्ने क्षमता राख्छ।
तर यस्ता उपकरणसहित इरानको भित्री भूभागमा प्रवेश गरेर सामग्री निकाल्ने अभियान अत्यन्त जटिल हुनेछ।
परमाणु प्रसार विशेषज्ञ जेफ्री लुइस (मिडलबरी अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन संस्थान) का अनुसार यस्तो योजना कागजमा सम्भव देखिए पनि व्यवहारमा निकै कठिन हुनेछ।
उनले भने, “यो क्षेत्र अत्यन्त राम्रोसँग सुरक्षित गरिएको छ। सामग्री पनि ठूलो र भारी छ। त्यसैले त्यहाँ गएर सजिलै उठाएर ल्याउन सकिने कुरा होइन” द गार्डियनले उल्लेख गरेको छ।
ट्रम्पको संकेत: तत्काल होइन
शनिबार पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प ले यस्तो अभियान तत्काल सञ्चालन हुने सम्भावना कम रहेको संकेत दिएका छन्।
उनका अनुसार अमेरिकी सेना इरानभित्र पठाउने निर्णय त्यतिबेलासम्म हुने छैन जबसम्म इरानी रक्षा संरचना “भूमिस्थरमा लड्न नसक्ने अवस्थामा कमजोर” नबन्छ।
यद्यपि उनले भविष्यमा यस्तो कारबाही सम्भव हुन सक्ने सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार पनि गरेका छैनन्।
“अहिलेसम्म हामीले त्यसतर्फ कदम चालेका छैनौँ। अहिले गर्ने छैनौँ। तर भविष्यमा गर्न सक्छौँ,” उनले भने।
आलोचकहरूको प्रश्न: योजना कहाँ छ?
युद्ध सुरु हुनु अघि परमाणु भण्डार नियन्त्रण गर्ने स्पष्ट योजना तयार नभएको भन्दै अमेरिकी प्रशासनमाथि आलोचना पनि भइरहेको छ।
डेमोक्रेटिक सांसद बिल फोस्टर ले गोप्य सुरक्षा ब्रीफिङपछि पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै आफूले इरानको परमाणु क्षमतासम्बन्धी स्पष्ट रणनीति नसुनेको बताएका छन्।
उनका अनुसार, “इरानको उच्च समृद्ध युरेनियम नै अहिलेको सबैभन्दा ठूलो जोखिम हो। तर प्रशासनको ध्यान त्यतैतर्फ केन्द्रित देखिँदैन।”
परमाणु नीति विशेषज्ञ म्याथ्यु बन (हार्वर्ड केनेडी स्कूल) का अनुसार परमाणु खतरा देखाएर युद्ध सुरु गर्ने तर त्यसको सबैभन्दा संवेदनशील पक्षबारे स्पष्ट योजना नहुनु गम्भीर कमजोरी हो।
अर्को सम्भावना: कूटनीतिक समाधान
विशेषज्ञहरूका अनुसार युद्धपछि हुने कूटनीतिक सम्झौताबाट समस्या समाधान गर्ने विकल्प पनि अझै खुला छ।
यसअन्तर्गत इरानको उच्च समृद्ध युरेनियमलाई कम समृद्ध बनाउने वा देश बाहिर सार्ने सम्भावना रहन्छ। यस्तो समाधानबारे अमेरिका र इरानबीच ओमान को मध्यस्थतामा वार्ता चलिरहेको थियो। तर २८ फेब्रुअरीमा अमेरिका र इजरायलले सैन्य आक्रमण सुरु गरेपछि ती वार्ता रोकिएका थिए।
परमाणु बम बनाउने जोखिम
यदि इरानले आफ्नो परमाणु सामग्री सुरक्षित राख्न सफल भयो भने पनि तत्काल परमाणु बम बनाउन सजिलो छैन।
हथियार–स्तरको युरेनियम तयार पार्ने, त्यसलाई धातुमा रूपान्तरण गर्ने, विस्फोटक उपकरण निर्माण गर्ने र त्यसलाई मिसाइलमा जडान गर्ने प्रक्रिया सिद्धान्ततः केही महिनामै सम्भव भए पनि गोप्य रूपमा यो काम सम्पन्न गर्नु अत्यन्त कठिन हुन्छ।
इरान मामिलाका अमेरिकी पूर्व विशेष दूत रोबर्ट म्याली का अनुसार यही कारणले इरानले लामो समयदेखि परमाणु बम बनाउने निर्णय लिन हिच्किचाएको थियो।
उनका अनुसार, “बम बनाउने निर्णय गरेको क्षणदेखि त्यसलाई तयार पार्ने समयसम्मको अवधि सबैभन्दा खतरनाक हुन्छ, किनकि त्यही बेला पत्ता लाग्ने सम्भावना सबैभन्दा धेरै हुन्छ” फरेन पोलिसीमा उल्लेख गरिएको छ ।
इरानको परमाणु भण्डार अहिले मध्यपूर्व युद्धको सबैभन्दा संवेदनशील रणनीतिक मुद्दा बनेको छ। विशेष सैन्य अभियान, कूटनीतिक सम्झौता वा निरन्तर निगरानी—तीनै विकल्पहरू चर्चामा छन्।
तर विशेषज्ञहरूका अनुसार कुनै पनि विकल्प सजिलो छैन। त्यसैले इरानको परमाणु कार्यक्रम नियन्त्रण गर्ने प्रयास अब केवल सैन्य मात्र होइन, कूटनीति, रणनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको जटिल परीक्षा बन्ने संकेत देखिएको छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्