काठमाडौं र धनगढी ।नेपाली कांग्रेसको आगामी प्रतिनिधिसभा निर्वाचन मा पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवाको मौनता (वा प्रत्यक्ष सक्रियता नदेखिनु) ले पार्टी सभापति गगन थापामाथि राजनीतिक प्रहारको सम्भावना बढाएको छ। यो विषय विशेष गरी पार्टीभित्रको गुटबन्दी, नेतृत्व परिवर्तन र चुनावी रणनीतिको सन्दर्भमा चर्चित बनेको छ।

विशेष महाधिवेशन (२०८२ माघमा सम्पन्न) बाट गगन थापा नेपाली कांग्रेसको सभापति निर्वाचित भए। यो महाधिवेशनले पुरानो नेतृत्व (देउवा पक्ष) लाई पन्छाएर नयाँ पुस्तालाई अगाडि सारेको थियो। निर्वाचन आयोगले पनि गगन थापा नेतृत्वको केन्द्रीय कार्यसमितिलाई आधिकारिक मान्यता दिइसकेको छ। यसपछि पार्टीले १६५ वटै प्रतिनिधिसभा निर्वाचन क्षेत्रमा उम्मेदवार घोषणा गरेको छ र ‘१०० सिट पार’ (वा १००+ सिट जित्ने) को लक्ष्य राखेको छ। गगन थापालाई पार्टीले प्रधानमन्त्री उम्मेदवारसमेत घोषणा गरेको छ।

तर देउवा (जसले ३४ वर्षदेखि निरन्तर प्रतिनिधिसभा जित्दै आएका छन्) ले चुनावी अभियानमा प्रत्यक्ष रूपमा सक्रियता देखाएका छैनन्। उनी पार्टीभित्रका केही बैठकमा सहभागी भए पनि खुला चुनावी प्रचार, उम्मेदवारको पक्षमा भाषण वा ‘रुख’ चिह्न बोकेर माइक समातेर हिँड्ने जस्ता क्रियाकलापबाट टाढा छन्। यो मौनतालाई देउवा पक्षले ‘रणनीतिक’ भने पनि थापा पक्ष र विश्लेषकहरूले ‘असन्तुष्टि’ वा ‘अन्तर्घातको संकेत’ का रूपमा हेर्छन्।

२०७९ को अवस्था र यसपटकको चुनौती

२०७९ निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेस:

• प्रत्यक्ष सिट: ५७ जितेको
• समानुपातिक मत: करिब २८.४७ लाख (झण्डै २५%)
• कुल सिट: ८९ (गठबन्धनमा भाग पाएर)
• मतदान प्रतिशत: ~६१%

अहिले:

• कुल मतदाता: करिब १ करोड ९० लाख
• अनुमानित मत खस्ने: १ करोड १५–२० लाख (६०–६५% मतदान भएमा)
• गठबन्धन छैन → एक्लै लडाइँ
• मुख्य प्रतिस्पर्धी: एमाले, माओवादी, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) आदि

‘१०० सिट’ लक्ष्य हासिल गर्न:

• प्रत्यक्षमा कम्तीमा ६५–७५ सिट जित्नुपर्ने
• समानुपातिक बाट २५–३५ सिट थपिने अनुमान
  यो लक्ष्य अघिल्लोभन्दा धेरै महत्वाकांक्षी छ, किनकि गठबन्धनबिना बहुकोणीय प्रतिस्पर्धा छ।

देउवाको मौनताले पार्ने सम्भावित असर

देउवाको प्रभाव:

• सुदूरपश्चिम (डडेल्धुरा जस्ता क्षेत्रमा बलियो), मधेसका केही जिल्ला र पहाडी क्षेत्रमा व्यक्तिगत प्रभाव
• पार्टी संरचनामा: केन्द्रीय सदस्यहरूको ठूलो हिस्सा देउवा पक्षीय, ७७ जिल्लामध्ये २५–३५ मा प्रत्यक्ष प्रभाव, अघिल्लो महाधिवेशनमा ~४०% प्रतिनिधि उनकै पक्षमा

मौनताको प्रभाव:

• समानुपातिक मतमा: २–३% कमी (२–३ लाख मत घट्ने) → समानुपातिक सिटमा पनि ३–५ ले कम हुन सक्छ
• प्रत्यक्ष सिटमा: ५–१० वटा ‘मार्जिनल’ क्षेत्र (जस्तै सुदूरपश्चिम, लुम्विीनीका विशेषगरी बाँके र बर्दियामा र मधेसका केही) मा हार–जितको समीकरण बदलिन सक्छ। कतिपय क्षेत्रमा उम्मेदवार जिताउने तर समानुपातिक मा मत कटौती गर्ने ‘क्रस भोटिङ’ वा ‘अन्तर्घात’ को सम्भावना
• कुल सिटमा: ५–१० को कमी → सरकार गठनको समीकरण प्रभावित
• भावनात्मक/संगठनात्मक: क्रियाशील कार्यकर्ता निष्क्रिय हुन सक्छन्। नेताहरुका अनुसार, “एउटा क्रियाशील सदस्य निष्क्रिय हुँदा घाटा लाग्छ भने पूर्वसभापति त झन् ठूलो प्रभाव पार्छन्।”

‘१०० सिट’ नाराको जोखिम र सम्भावना

• ६० सिटभन्दा कम आए: विशेष महाधिवेशनको वैधता र नेतृत्वमाथि प्रश्न उठ्छ। देउवा पक्षले ‘मौनताकै कारण हार्‍यौं’ भन्न सक्छ।
• ७०–८० सिट: नेतृत्व सुरक्षित तर ‘लहर’ कमजोर देखिन्छ। देउवा पक्षले ‘संगठनात्मक कमजोरी’ को आरोप लगाउन सक्छ।
• १००+ सिट: थापा नेतृत्व सुदृढ, देउवा खेमाको प्रभाव घट्छ। तर यदि देउवा नखुलेर पनि जितियो भने उनको ‘रणनीतिक मौनता’ को व्याख्या हुन सक्छ। तर यो सम्भावना झण्डै कल्पनामात्र जस्तो बन्दै गएको छ ।

देउवा पक्ष थापा पक्षको दाबी

थापा पक्ष:

• नयाँ नेतृत्वले ‘नयाँपन’ ल्याएको, जनतामा उत्साह
• १६५ क्षेत्रमा संगठन मजबुत, गठबन्धनबिना वास्तविक शक्ति परीक्षण
• सर्लाही–४ जस्ता क्षेत्रमा थापा स्वयं उम्मेदवार बनेर मधेसमा जरा गाड्ने प्रयास

देउवा पक्ष:

• घोषणापत्र र चुनावी समन्वयमा इतर पक्षलाई बेवास्ता
• उम्मेदवार छनोटमा सम्मान नदिइएको
• “अनुहार लिएर चुनाव जित्न सक्दैनौं” जस्ता सन्देश अपमानजनक

यदि नतिजा कमजोर आयो भने राजनीतिक प्रहारका सम्भावना

• विशेष महाधिवेशनको वैधता र आधिकारिकतामाथि अदालतमा पुनः मुद्दा
• नेतृत्व पुनर्विचार वा महाधिवेशन माग
• संगठनात्मक पुनर्संरचना दबाब
• देउवा पक्षबाट ‘मौनताकै कारण हार्‍यौं’ भन्ने प्रतिरक्षा र प्रचार
• पार्टी फुट वा गुटबन्दी थप चर्किने

देउवाको मौनता केवल व्यक्तिगत असन्तुष्टि होइन—यो शक्ति सन्तुलन, प्रभाव प्रदर्शन र सम्भावित ‘रणनीतिक दबाब’ को सन्देश पनि हो। २–३% मत उतारचढाव, ५–१० सिटको अन्तर वा सरकार गठन/विपक्षको स्थिति सबै देउवाको भूमिकासँग जोडिएको छ।

गगन थापाका लागि यो चुनाव सीटको लडाइँ मात्र होइन—विशेष महाधिवेशनको ऐतिहासिक औचित्य, नयाँ नेतृत्वको वैधता र पार्टी एकताको परीक्षा हो। चुनावी नतिजाले नै निर्ण गर्छ: देउवाको मौनता रणनीति थियो कि असन्तुष्टिको संकेत?नेपाली कांग्रेसको आगामी प्रतिनिधिसभा निर्वाचन मा पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवाको अनुपस्थिति ले विशेष गरी सुदूरपश्चिम प्रदेशमा पार्टीका लागि प्रतिउत्पादक असर पारिरहेको छ। देउवा ३४ वर्षदेखि डडेल्धुराबाट अपराजित रहँदै आएका थिए । यो अनुपस्थितिले कांग्रेसको ‘किल्ला’ मानिने सुदूरपश्चिममा मतदाता निराशा, कार्यकर्ता निष्क्रियता र सम्भावित अन्तर्घात बढाएको छ। ।
सुदूरपश्चिम प्रदेशमा मुख्य असरहरू
सुदूरपश्चिममा कांग्रेसले २०७९ मा गठबन्धनसहित ८ सिट जितेको थियो (प्रदेशका कुल १६ क्षेत्रमध्ये सबैभन्दा बढी)। तर यसपटक एक्लै प्रतिस्पर्धा र देउवाको अनुपस्थितिले थप जोखिम बढाएको छ।
डडेल्धुरा–१ (देउवाको गृह क्षेत्र – सबैभन्दा ठूलो प्रभाव)
३४ वर्षदेखि देउवाको ‘अजेय किल्ला’—२०४८ देखि निरन्तर जित्दै आएका थिए ।
यसपटक उम्मेदवारः नैनसिंह महर (देउवा पक्षीय)।
असरः स्थानीयहरूले ‘डडेल्धुरा बिना देउवा’ को अवस्था नयाँ र अनिश्चित ठानेका छन्। कार्यकर्ता उत्साह घट्दा प्रत्यक्ष सिट गुम्ने उच्च जोखिम बढेको छ । यदि हारियो भने पार्टीभित्र ठूलो बहस र थापामाथि ‘देउवा नखुलेकै कारण’ प्रहार हुनेछ । ।
कैलाली जिल्ला (क्षेत्र १, ४, ५, ६ – ठूलो जनसंख्या र प्रभाव)
देउवाले विगतमा कैलाली–६ बाट जितेका थिएः यो क्षेत्र थारु र पहाडी मत मिश्रित क्षेत्र हो ।
देउवा पक्षीय प्रभावशाली नेता (प्रकाशबहादुर देउवा, वीरबहादुर बलायरलगायतको प्रभाव रहँदै आएको छ । अन्तिम समयमा देउवाकै इशारामा बलायरले टिकट अस्वीकार गरेका थिए
असरः २–४ क्षेत्रमा मार्जिनल हारको जोखिम बढ्दै छ । अनुपस्थितिले कार्यकर्ता निष्क्रिय भए समानुपातिक मत १–२ प्रतिशत घट्ने कांगे्रस कार्यकर्ताहरुको अनुमान छ । सुदूरपश्चिमको सबैभन्दा ठूलो जिल्ला भएकाले हारले प्रदेश स्तरमा कमजोर सन्देश दिन्छ।
कञ्चनपुर जिल्ला (क्षेत्र १–३)
यो पनि एकपटक देउवा चुनाव लडेको जिल्ला हो ।
असरः व्यक्तिगत प्रभावले मत तान्थ्यो, अब एमालेररास्वपारनेकपाले फाइदा लिन सक्छन्। हार–जितको अन्तर ५,०००–१०,००० मतको हुने क्षेत्रमा अनुपस्थितिले अन्तर बढाउँछ।
अन्य सुदूरपश्चिम जिल्ला (बाजुरा, अछाम, बैतडी, डोटी, बझाङ)
असरः २–४ क्षेत्रमा हारको जोखिम। कुल सुदूरपश्चिमका १६ क्षेत्रमध्ये ३–५ मा प्रत्क्ष प्रभावित हुने अनुमान रहेको छ। केही उम्मेदवारले देउवाको तस्वीर देखाएर मत मागिरहेका छन्, तर देउवा स्वयं नहुँदा प्रभाव कमजोर बन्दैछन् ।
अन्य क्षेत्रमा देउवाको अनुपस्थितिको असर
देउवाको प्रभाव मुख्य रूपमा सुदूरपश्चिममा केन्द्रित छ, तर केही अन्य क्षेत्रमा पनि सीमित असर देखिन्छस्
मधेस प्रदेश (सर्लाही, महोत्तरी, धनुषा, सिरहा): देउवा पक्षीय केही नेताको प्रभाव रहेको छ। गगन थापा सर्लाही–४ बाट लडेका छन्। तर थापाको ‘नयाँपन’ ले मधेसमा फाइदा लिन सक्छ।
कर्णाली पहाडी क्षेत्र (सुर्खेत, दैलेखमा प्रभावित छ ) पूर्व उपसभापति पूर्णबहादुर खड्का जस्ता देउवा निकट नेताको प्रभाव रहेको ठाउँमा खड्काले आफ्नै भाईलाई टिकट दिलाएर आफू भने अनुपस्थित भइरहेका छन् । यही कारणले खड्काको क्षेत्रमा रास्वपा हावी हुने सम्भवना बलियो बन्दै गएको छ । दैलेखमा खड्काको अनुपस्थितीले एमालेले फाइदा उठाउने दाउमा छ ।
बांके र बर्दियामा पनि देउवा पक्षको असहयोगले अकल्पनीय परिणाम निस्कन सक्ने कांग्रेसीकार्यकर्ताहरुले चर्चा गर्न थालेका छन् ।