काठमाडौं । मधेशको मुटु जनकपुरधामको तिरहुतिया गाछी मैदानले पछिल्लो एक महिनामा दुई ठूला राजनीतिक घटनाका साक्षी बन्ने अवसर पाएको छ । पहिलो अवसरका रुपमा माघ ५ गते राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी को उद्घोष सभा, जहाँ वरिष्ठ नेता बालेन शाहले छोटो र स्थानीय भाषाका माध्यमको भाषणबाट मधेशी जनताको मन जित्ने प्रयास गरे । दोस्रो, फागुन ६ गते नेपाली कांग्रेसको प्रतिज्ञा सभा, जसलाई पार्टीले ‘कांग्रेस २.०’ को ट्रेलरको रूपमा प्रस्तुत गर्दै देश बदल्ने भिजन सार्वजनिक गर्‍यो । यी दुवै घटनाले नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा नयाँ ऊ परिवर्तनको संकेत दिएका छन् । तर, यिनीहरूबीचको तुलना गर्दा एउटा स्पष्ट फरक देखिन्छः भाषणको शैली र लम्बाइ । जबकि पुराना दलहरू लम्बेतान भाषणको परम्परामा रहिरेका बेला नयाँ पुस्ताका नेताहरू जस्तै बालेनले यसमा ‘ब्रेक’ लगाउने प्रयास गरिरहेका छन् ।

कांग्रेसको रणनीति र रास्वपाको चुनौती

नेपाली कांग्रेसले फागुन २१ को निर्वाचनलाई लक्षित गर्दै आफ्नो पहिलो चुनावी सभालाई मधेशको राजधानी जनकपुरमा आयोजना गर्नु संयोग मात्र होइन, सोचविचारपूर्ण रणनीति हो । पार्टी सभापति गगन थापा, जो तीनपटक काठमाडौंबाट चुनाव जितिसकेका छन्, यसपटक सर्लाही–४ मा उम्मेदवारी दिएर मधेशको भूमिमा झरेका छन् । सभामा उनले भने, “कांग्रेस बदलिएर आएको छ । अब देश बदल्छ ।” यो उद्घोषले कांग्रेसलाई ‘कांग्रेस २.०’ को रूपमा ब्रान्डिङ गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । पार्टीको चुनावी प्रतिज्ञापत्र, जसलाई ‘भिजन–१०’ नाम दिइएको छ । यो गगनको नेतृत्वमा सरकार बनेमा पाँच वर्षमा देश बदल्ने खाका हो । यसमा संघीयता मजबुत पार्ने, वैदेशिक रोजगारीका समस्या समाधान गर्ने र मधेशी मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्ने प्रतिबद्धताहरू छन् ।

कांग्रेसको यो कदमलाई मधेशमा आफ्नो कमजोर आधारलाई मजबुत पार्ने प्रयासको रूपमा हेर्न सकिन्छ । इतिहासमा मधेश कांग्रेसको शक्तिको स्रोत थियो । प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धाहरू कामेश्वर सिंह र कुशेश्वर सिंह जस्ता मधेशी नेताहरूले पार्टीको जग बसालेका थिए । गगन थापाले पटक पटक यि नेताहरुको नाम लिए । तर, २०६२–६३ को आन्दोलनपछि मधेशमा कांग्रेसको प्रभाव घट्दै गयो । महन्थ ठाकुर जस्ता नेताहरूले छुट्टै पार्टी गठन गरेपछि कांग्रेस पुरानो लयमा फर्किन सकेन । मधेश प्रदेशमा ३६ लाखभन्दा बढी मतदाता छन् र ३२ निर्वाचन क्षेत्र छन् । कांग्रेसको ‘अबकी बार १०० पार’ नारालाई साकार पार्न मधेश निर्णायक हुन्छ । सभापति थापाले भने– “म मधेशको बेटा हुन आएको हो । मेरो रगतमा कामेश्वर–कुशेश्वरको सपना छ ।” यसले मधेशी मनोविज्ञानलाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको छ, उनले नेपाली सेनामा मधेशी प्रतिनिधित्व कम भएको र काठमाडौंमा मधेशीहरूमाथि हुने व्यवहारको मुद्दा उठाउँदै सम्वोधन गर्ने प्रयास गरे ।

तर, यो सभा सुदूर पश्चिमको धनगढीमा त्यही बेला भइरहेको रास्वपाको छायाबाट अलग राख्न सकिँदैन । ठ्याक्कै एक महिनाअघि यही मैदानमा रास्वपाले सभा गरेको थियो, जहाँ बालेन शाहलाई भावी प्रधानमन्त्रीको रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो । रास्वपाले मधेशबाट निर्वाचित हुने व्यक्तिले देशको नेतृत्व गर्ने सन्देश दिएको थियो । कांग्रेसले पनि त्यही बाटो पछ्याएर गगन थापालाई अगाडि सारेको छ । यो प्रतिस्पर्धा नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूसँग पुरानो दलहरूको टक्करको रूपमा देखिन्छ । रास्वपाले मधेशमा आफूलाई स्थापित गर्ने प्रयास गरेकोमा कांग्रेसले चुनौती दिइरहेको छ ।

बालेनको ‘छोटो शैली

राजनीतिक सभाहरूमा भाषणको लम्बाइ नेपाली राजनीतिको पुरानो रोग हो । नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओली, नेकपाका संयोजक पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड र माधव नेपाल जस्ता नेताहरूले घण्टौंसम्म बोल्ने परम्परा कायम राखेका छन् । कांग्रेसका पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा बाहेक अन्य नेताहरू भन्दा पृथक थिए । त्यो उनको मौलिक शैली थियो । जनकपुरको कांग्रेस सभामा पनि यही परम्परा दोहोरियो । सभापति थापा र उपसभापति विश्वप्रकाश शर्माले लामो समय लिएर भिजन प्रस्तुत गरे । शर्माले भने, “हामी नयाँ पुस्ताका भावना सम्बोधन गर्न तयार छौं । निर्वाचन सकिएपछि संविधान संशोधन गर्न तयार छौं ।” यसले कार्यकर्ताहरूलाई उत्साहित त बनायो, तर दिनभरि नै समय खर्चिनुपर्ने बाध्यता पनि देखियो ।

यसको विपरीत, बालेन शाहले भाषणको परम्परामा ‘ब्रेक’ लगाएका छन् । जनकपुरको रास्वपा सभामा उनले मात्र १० मिनेट बोले । मैथिली भाषामा ‘मधेसी छौरा’ भनेर सम्बोधन गर्दै मधेशी जनतासँग जोडिने प्रयास गरे । धनगढीको सभामा त उनले मात्र ३ मिनेट बोलेः “सुदूरपश्चिमलाई सु–नजिक प्रदेश बनाउनुपर्‍यो । रास्वपा यहाँ भोट माग्न आएको होइन । काम माग्न आएको हो ।” यसले सभापति रवि लामिछानेलाई पनि छोटो भाषण गर्न बाध्य बनायो । लामिछानेले भने, “म खुद्रा–खुद्रामा कुरा गर्न होइन, सबै समस्या पूरा गर्न आएको छु ।” यो शैलीले कार्यकर्ताहरूलाई दिनभरि नै सभामा बाँधिराख्नुपर्ने आवश्यकता रहने ।

फ्रान्सेली दार्शनिक ब्लेज पास्कलको भाषणका बारेको एक चर्चित भनाई छ । “मैले यो पत्र लामो लेखेको छु, किनभने मसँग यसलाई छोटो बनाउने समय थिएन ।” छोटो भाषणका लागि बढी तयारी र मेहनत चाहिन्छ । बालेनको यो शैलीले नयाँ पुस्ताका मतदातालाई आकर्षित गर्न सक्ने र गगनको शैलीले कन्भिन्स गर्न सक्ने बारे भने परीक्षण हुन बाँकी छ ।

राजनीतिक परिवर्तनको संकेत

यी घटनाहरूले नेपालको राजनीतिमा दुई प्रमुख परिवर्तनको संकेत गर्छन् । पहिलो, मधेशलाई राजनीतिक आधार बनाउने होडबाजी नयाँ तरिकाले शुरु भएको छ । कांग्रेस र रास्वपाले मधेशबाट अभियान सुरु गरेर यस प्रदेशको महत्वलाई स्वीकार गरेका छन् । मधेशमा ३२ निर्वाचन क्षेत्र र ठूलो मतदाता आधारले कुनै पनि दललाई बहुमतका लागि निर्णायक बनाउँछ । कांग्रेसले ‘भिजन–१०’ मार्फत संघीयता मजबुत पार्ने र रोजगारी सिर्जना गर्ने प्रतिबद्धता गरेको छ, जसले मधेशी मुद्दाहरू जस्तै सेनामा प्रतिनिधित्व र काठमाडौंको व्यवहारलाई सम्बोधन गर्छ । तर, यसलाई कार्यान्वयन गर्न कांग्रेसले आफ्नो पुरानो छविबाट मुक्त हुनुपर्छ । विगतमा संघीयता लागू गर्दा सरकारको नेतृत्व गरे पनि मधेशका समस्या समाधान नगरेको आरोप छ ।

दोस्रो, भाषण शैलीमा परिवर्तन । बालेनको छोटो भाषणले पुराना दलहरूलाई चुनौती दिएको छ । नयाँ पुस्ता, जसलाई ‘जेनजी’ भनिन्छ, उनीहरु भदौ २३ र २४ को घटनाबाट प्रभावित छन् । कांग्रेसले सभामा यसलाई सम्बोधन गर्दै भने, “भदौ २३ जसरी अब युवा मारिन्नन्, नकावधारीले सिंहदरबार जलाउन पाउन्न ।” तर, लामो भाषणले यो सन्देशलाई कमजोर बनाउन सक्छ । रास्वपाको छोटो शैलीले मतदातालाई अन्योल बनाउन पनि सक्छ । व्याख्या विनाको नारा सधैंभर प्रभावकारी नहुन सक्छ ।

तर, चुनौतीहरू पनि छन् । कांग्रेसको ‘२.०’ संस्करणलाई कार्यकर्ताले कत्तिको स्वीकार गर्छन् ? विशेष महाधिवेशनबाट चिरा परेको मनोविज्ञानलाई जोड्न विमलेन्द्र निधि जस्ता नेताहरू सभामा उपस्थित भएर एकताको सन्देश दिएको त छ । रास्वपाका लागि पनि बालेनको लोकप्रियता कत्तिको चुनावी जितमा परिणत हुन्छ ? मधेशमा भाषण मात्र होइन, मुद्दाहरू जस्तै संघीयता र रोजगारीको समाधान चाहिन्छ ।

जनकपुरको मैदानबाट सुरु भएको यो राजनीतिक यात्राले फागुन २१ को निर्वाचनलाई रोचक बनाएको छ । कांग्रेसको रुख झांगिन्छ कि उस्तै रहन्छ ? रास्वपाको छोटो भाषणले लामो प्रभाव पार्छ कि ? हेर्न बाँकी नै छ । तर, यो स्पष्ट छ कि नेपाली राजनीतिमा नयाँ ऊर्जा र शैलीको आवश्यकता छ, जसले मतदातालाई विश्वासमा लिन सक्छ ।