काठमाडौं, १०माघ । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का वरिष्ठ नेता तथा झापा–५ बाट प्रतिनिधिसभा उम्मेदवार बालेन्द्र शाह (बालेन) ले चुनावी अभियानको सुरुवातदेखि नै विभिन्न धार्मिक स्थलहरूमा पुगेर पूजा–आराधना र आशीर्वाद ग्रहण गरेका छन्। किरात धर्मगुरु आत्मानन्दबाट आशीर्वाद, जानकी मन्दिरमा पूजा, पाथीभरा माताको दर्शन र सिलामसाक्मा लगाएर अभियान चलाउनुले उनको रणनीतिलाई स्पष्ट गरेको छ। तर यो अभियानमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठेको छ – हिन्दु धार्मिक परम्परा र किरात आस्थाअनुसार अभिभावक (बुवा) स्वर्गारोहण गरेको १ वर्ष नपुग्दासम्म मठ–मन्दिर जान नहुने नियमलाई कुल्चेर बालेनले किन चुनावी लाभका लागि मन्दिर पुगे ? यो विषयले उनको आस्थाप्रति प्रश्न उठाएको छ।

हिन्दु–किरात परम्परामा अभिभावकको शोक अवधि

हिन्दु धर्मशास्त्र र किरात परम्परामा बुवा वा आमा स्वर्गारोहण भएको १ वर्षसम्म (कतिपयमा १३ दिनपछि पनि) मठ–मन्दिर, तीर्थस्थल वा धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागी हुन नहुने कडा नियम छ। यो अवधिलाई शोक अवधि (अशौच) मानिन्छ, जसमा परिवारजनले शुद्धता कायम राख्नुपर्छ। विशेष गरी पाथीभरा माता जस्ता शक्तिपीठमा जानु त झन् निषेधित छ, किनकि यो क्षेत्र शुद्धता र पवित्रताको प्रतीक हो।

बालेनका बुवा मुकुन्द शाह को निधन २०८१ मा भएको थियो। यो मिति १ वर्ष नपुगेको अवस्थामा नै बालेनले माघ ४ गतेदेखि नै धार्मिक स्थलहरूमा पुगेर पूजा गरेका छन् – किरात गुरुबाट आशीर्वाद, जानकी मन्दिरमा दर्शन, पाथीभरा माताको पूजा। यो कदमले धार्मिक आस्थालाई चुनावी औजार बनाएको आरोप लागेको छ।

बालेनको विगत : मन्दिरबाट टाढा, सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय

बालेनले २०७९ मा मेयर जितेपछि पनि कुनै ठूलो मठ–मन्दिर वा तीर्थस्थलमा गएको प्रमाण छैन। उनले सामाजिक सञ्जाललाई मुख्य हतियार बनाएर जनसम्पर्क गरे। मेयर हुँदा पनि उनी कार्यालय, सडक र फोहोर व्यवस्थापनमा बढी केन्द्रित देखिन्थे, धार्मिक स्थलमा भने विरलै देखिन्थे।

२०७९ वैशाखमा टेलिभिजन कार्यक्रम ‘रजतपट’ मा उनले भनेका थिए – “म हिन्दु–बुद्धिस्ट हुँ, बुद्धको ज्ञानबाट परिचालित छु। व्यवहारमा हिन्दु हुनुपर्छ, लिखित रूपमा चाहिँदैन।” यो कुराले उनको धार्मिक आस्था व्यावहारिक र व्यक्तिगत रहेको देखाउँथ्यो। तर अहिले चुनावी अभियानमा उनी किरात गुरुको आशीर्वाद, जानकी माता, पाथीभरा र सिलामसाक्मासँग जोडिएर देखिएका छन्। यो परिवर्तनलाई धेरैले चुनावी रणनीति भनेका छन्।

चुनावी रणनीति : धर्मलाई अस्त्र बनाउने प्रयास

रास्वपाका नेताहरूले स्वीकार गरेका छन् – “धेरै सभा–भाषणभन्दा जनभावना छुन हल्का धार्मिक फ्लेभर दिने रणनीति छ।” बालेनले झापा–५ मा मधेसी, पहाडी र जनजाति मतदातालाई एकैपटक जोड्न यो रणनीति अपनाएका छन् :

• किरात गुरु आत्मानन्दबाट आशीर्वाद (जनजाति समुदायलाई)
• जानकी मन्दिर दर्शन (मधेसी–हिन्दु मतदातालाई)
• पाथीभरा पूजा र “जय मुक्कुमलुङ” स्टाटस (लिम्बू–किरात समुदायलाई)
• सिलामसाक्मा लगाएर सांस्कृतिक प्रतीक अपनाउनु

यो रणनीतिले झापा–५ को विविध जातीय संरचनालाई लक्षित गरेको छ। तर आलोचकहरू भन्छन् – “आफ्नो बुवाको शोक अवधि नपुगी मन्दिर पुग्नु आस्थाको अपमान हो। जनताको भावनालाई चुनावी फाइदाका लागि प्रयोग गर्नु नैतिक रूपमा गलत हो।”

जनमत र आलोचना

सामाजिक सञ्जालमा यो विषयमा धेरै टिप्पणी आएका छन् :

• “मेयर हुँदा मन्दिर गएनन्, अब सांसद बन्न धर्मको ढोंग ?”
• “बुवाको शोकमा मन्दिर नजाने नियम कुल्चेर पाथीभरा चढ्नु ? यो त आस्थाको व्यापार हो।”
• “सामाजिक सञ्जालले मेयर बनायो, अब धर्मले सांसद बनाउने ?”

केही समर्थकहरूले भनेका छन् – “धार्मिक स्थलमा जानु सामान्य हो, चुनावी अभियानमा जनतासँग जोडिन्छ।” तर बहुमतले यो कदमलाई आस्थाको दुरुपयोग भनेका छन्।

मेयरकालमा टाढा, चुनावमा धार्मिक ?

बालेन शाहले मेयर हुँदा सामाजिक सञ्जाललाई मुख्य हतियार बनाए, धार्मिक स्थलमा विरलै देखिए। अब चुनावी अभियानमा उनी किरात, हिन्दु, लिम्बू आस्थासँग जोडिएका छन्। यो परिवर्तनले उनको रणनीति प्रस्ट गर्छ – झापा–५ को विविध मतदातालाई जित्न धर्मलाई माध्यम बनाउनु। तर अभिभावकको शोक अवधि नपुगी मन्दिर पुग्नुले आस्थाको कुल्चाइ भएको आरोप लागेको छ।

यो घटनाले नेपालको राजनीतिमा धर्मलाई चुनावी अस्त्र बनाउने प्रवृत्तिलाई उजागर गरेको छ। बालेनले यो आलोचनालाई कसरी सम्बोधन गर्छन् ? फागुन २१ पछि मतदाताले जवाफ दिनेछन्।