विश्वविद्यालयलाई चाहिएको कुरा-अझ बढी संशयवादी, परम्पराभंजक, र आफ्नो विचारलाई तर्कसंगत रूपमा परिवर्तन गर्न सक्ने मानिसहरू ।

विश्वविद्यालयका प्रशासकहरूले कहिलेकाहीँ सोध्ने गर्छन्—उनीहरूको संस्थाले लोकतन्त्रलाई कसरी सबैभन्दा राम्रो सेवा गर्न सक्छ? दशकौँसम्म धेरैले विश्वास गरे कि उनीहरूको भूमिका सामाजिक परिवर्तनका साधनका रूपमा सेवा गर्नु हो। विविधता, समानता र समावेशीकरण (DEI) कार्यक्रमहरू—विशेष गरी भर्ना र नियुक्तिमा—त्यसका एउटा उपकरण थिए। “स्टडिज” भन्ने शब्द जोडिएका राजनीतिकीकृत शैक्षिक विभागहरू अर्को माध्यम थिए।

येल विश्वविद्यालयका प्राध्यापकहरूको एउटा समितिले तयार पारेको नयाँ प्रतिवेदनले फरक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। यसको अनुसार विश्वविद्यालयको उद्देश्य सरल छ—“ज्ञानलाई संरक्षण गर्नु, सिर्जना गर्नु र बाँड्नु।” यसको विधि हो शैक्षिक उत्कृष्टता। विश्वविद्यालयहरूले लोकतन्त्रलाई सेवा गर्नुपर्ने हदसम्म, त्यो अझ बढी योग्यता-आधारित (मेरिटोक्रेटिक) बन्ने माध्यमबाट हो।

यो समिति एक वर्षअघि येलकी अध्यक्ष माउरी म्याकइनिसद्वारा गठन गरिएको थियो। यसको पृष्ठभूमि थियो उच्च शिक्षामा, विशेष गरी निजी उत्कृष्ट संस्थाहरूमा, सार्वजनिक विश्वासको गिरावट। समितिले विभिन्न कारणहरूको अध्ययन गर्‍यो—आकाशिँदो शुल्क, अत्यधिक प्रशासकीय विस्तार, अपारदर्शी भर्ना मापदण्ड, वैचारिक रूपमा एकरूप प्राध्यापक समूह, व्यापक रूपमा बढेको ग्रेड, र बौद्धिक वातावरणमा सेन्सरशिप तथा आत्म-सेन्सरशिप।

यी अधिकांश आरोपहरू आधुनिक शिक्षाप्रणालीप्रति परम्परागत रूढिवादी आलोचना हुन्। समितिको निष्कर्ष: दोषी। येलमा “फ्याकल्टी अफ आर्ट्स एन्ड साइन्सेस, ल’ स्कूल र स्कुल अफ म्यानेजमेन्टमा दर्ता भएका डेमोक्र्याटहरू रिपब्लिकनभन्दा ३६:१ ले बढी छन्।” क्याम्पसमा आफ्ना राजनीतिक विचार व्यक्त गर्न सहज महसुस नगर्ने स्नातक विद्यार्थीहरूको प्रतिशत २०१५ देखि २०२५ बीच झन्डै दोब्बर भयो। ग्रेडहरू अब व्यावहारिक रूपमा अर्थहीन भएका छन्—२०२२-२३ मा येलका स्नातकहरूलाई दिइएका ७९ प्रतिशत ग्रेड A वा –A थिए, जबकि १९६३ मा यो १० प्रतिशत मात्र थियो।

लेक वोबेगन जस्तै, येलमा सबै विद्यार्थी औसतभन्दा माथि छन्—त्यसमा ती पनि पर्छन्, जो वास्तवमा त्यस्ता होइनन्।

येलले यस्तो प्रतिवेदन तयार गराएकोमा प्रशंसा योग्य छ, र म्याकइनिसले यसको सिफारिसहरूलाई ठूलो हदसम्म स्वीकार गर्नु झन् सराहनीय छ। ती सिफारिसहरूमा भर्ना प्रक्रियामा शैक्षिक उपलब्धिलाई केन्द्रमा राख्ने, पूर्वविद्यार्थीका सन्तान, खेलाडी, तथा प्राध्यापक, कर्मचारी र दाताका सन्तानप्रतिको प्राथमिकता घटाउने; “क्याम्पसमा खुला र आलोचनात्मक बहसलाई प्रवर्द्धन गर्ने”; “ग्रेडिङलाई गम्भीर रूपमा लागू गर्ने”; र “नागरिक शिक्षा पहल” सुरु गर्ने समावेश छन्—किनभने “येलका प्रत्येक विद्यार्थीले स्नातक हुनुअघि अनिवार्य रूपमा पढ्ने कुनै एकल पाठ्यक्रम, पुस्तक, कलाकृति वा वैज्ञानिक प्रयोग छैन।” यदि साझा पाठ्यक्रम छैन भने, कम्तीमा साझा आधार त होस्। यो पनि केही त हो।

तर, के यो पर्याप्त छ? म सन्देहमा छु।

समस्याको एउटा पक्ष के हो भने, दशकौँसम्म आफूलाई जस्तो बनायो, त्यसलाई एकैपटक अर्को स्वरूपमा बदल्न विश्वविद्यालयलाई सजिलो हुँदैन। विशेषतः शैक्षिक जीवनका स्वशासित (र प्रायः स्वार्थ-संचालित) संरचनाले गहिरो सांस्कृतिक परिवर्तनलाई कठिन बनाउँछन्। उदाहरणका लागि, वैचारिक एकरूपताको समस्यालाई सम्बोधन गर्न खोज्ने विश्वविद्यालय नेतृत्वले प्रायः क्याम्पसमा एउटा संस्थान वा एउटा प्राध्यापक पद सिर्जना गर्नुबाहेक धेरै गर्न सक्दैन। तर यस्ता प्रयासहरूले आधुनिक शिक्षाप्रणालीको एउटा ठूलो गल्ती दोहोर्‍याउँछन्—सत्यको खोजीको सट्टा विविधताको मुद्दालाई (जाति, जातीयता र अहिले दृष्टिकोण) प्राथमिकता दिनु।

विश्वविद्यालयलाई चाहिएको कुरा अझ धेरै युवा रिपब्लिकन वा रूढिवादी विचारका टापुहरू होइन। उनीहरूलाई हरेक विभागमा चाहिन्छ—अझ बढी संशयवादी, परम्पराभंजक, र आफ्नो विचारलाई तर्कसंगत रूपमा परिवर्तन गर्न सक्ने मानिसहरू। विशेष गरी प्राध्यापक नियुक्तिमा यस्ता गुणहरू चयन गर्नु दीर्घकालीन काम हो।

अर्को समस्या भनेको शिक्षाविद् उत्पादन गर्ने पाइपलाइन हो। देशभरका प्राध्यापकहरू अत्यधिक रूपमा वामपन्थ तर्फ झुकेको भन्ने आलोचनाको कमजोर प्रतिरक्षामध्ये एक हो—जसलाई स्टेफन कोलबर्टले आधा-ठट्टा गर्दै भनेका थिए—“वास्तविकतामा प्रख्यात रूपमा उदारवादी झुकाव हुन्छ।” वैकल्पिक दृष्टिकोण के हुन सक्छ भने, आजकल येलजस्ता स्थानबाट स्नातक हुने बुद्धिमान् र स्वतन्त्र सोच भएका विद्यार्थीहरू निजी इक्विटी वा प्रविधि क्षेत्रमा करियर बनाउन आकर्षित हुन्छन्, पीएचडी कार्यक्रमहरूमा वर्षौँ बिताउनुभन्दा—जहाँ रोजगारीको सम्भावना अनिश्चित हुन्छ।

त्यस्ता कार्यक्रमहरू परिवर्तन हुनुपर्छ, वा विश्वविद्यालयहरूले बौद्धिक प्रतिभा खोज्ने दायरा फराकिलो बनाउनुपर्छ। ज्ञानको मार्ग स्नातकोत्तर शिक्षाको बाध्य श्रमजस्तो अवस्थाबाट जानु हुँदैन, जसको अन्त्य एउटा कम पढिने (र प्रायः अपठनीय) शोधप्रबन्धमा हुन्छ।

अन्ततः, विश्वविद्यालयहरूले आफूलाई सुधार गर्न कठिनाइ भोग्नेछन्, यदि उनीहरूले विश्वविद्यालय किन हो भन्ने आधारभूत बोध पुनः प्राप्त गर्न सकेनन् भने। त्यो केवल प्रमाणपत्र दिने संस्था होइन—यद्यपि अहिले व्यवहारमा त्यस्तै भएको छ—न त केवल ज्ञान उत्पादन गर्ने कारखाना, जसलाई येल समितिले लक्ष्य बनाएको छ। त्यो अझ गहिरो कुरा हो—जहाँ ज्ञानको सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड आपसमा जोडिन्छ; जहाँ विभिन्न विधाहरूबीचको निरन्तर संवाद र विचारहरूको वास्तविक प्रतिस्पर्धाले परिपक्व स्वतन्त्र सोच विकास गर्छ; जहाँ कठिन शिक्षाको कठोरता—असफलताको वास्तविक सम्भावनासहित—तीक्ष्ण युवा मस्तिष्कलाई मौलिकता र आत्मबोधको मार्गमा लैजान्छ।

मलाई लाग्छ, यदि सार्वजनिक विश्वासको गिरावटसँगै कलेज भर्नामा सकारात्मक विभेद (affirmative action) प्रभावकारी रूपमा अन्त्य गर्ने सर्वोच्च अदालतको निर्णय, र ट्रम्प प्रशासनको विश्वविद्यालयमाथिको कठोर राजनीतिक आक्रमण नभएको भए, येल समिति गठन नै हुने थिएन, उत्कृष्ट प्रतिवेदन त झन् परको कुरा। पहिलोले व्यवहारमा शैक्षिक उपलब्धिलाई कमजोर बनाउने प्रशासकीय संरचना हटाउन मद्दत गर्‍यो; दोस्रोले विश्वविद्यालय नेतृत्वलाई क्याम्पस सहमतिको डरबाट बाहिर निस्कन बाध्य बनायो।

विश्वविद्यालयहरूले आफूलाई सुधार गर्न र पुनर्जीवित गर्न यस्तो कठोर राजनीतिक दबाब आवश्यक पर्नु हुँदैन। आशा गरौँ—उनीहरूले अरूले हस्तक्षेप गर्नुभन्दा अघि आफैं कदम चाल्नेछन्।

ब्रे्ट स्टेफेन्स द न्यूयोर्क टाइम्सका अभिमत स्तम्भकार हुन्, जसले विदेश नीति, घरेलु राजनीति र सांस्कृतिक विषयहरूमा लेख्छन्।

सम्पादक– हालै हाम्रा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले विश्वविद्यालयमा सुधार गर्ने भन्दै छलफल गरेका सन्र्दभमा न्यूयोर्क टाइम्समा प्रकाशित यो लेख सान्दर्भिक देखिएकाले यहाँ त्यसको नेपाली रुपान्तरण दिइएको हो ।