काठमाडौं । राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलबाट शपथ लिएका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) को १५ सदस्यीय मन्त्रीमण्डलमा युवा, प्राविधिक ज्ञान भएका, सामाजिक कार्यकर्ता र सीमान्तकृत समुदायका प्रतिनिधित्व रहेको छ। यहाँ प्रत्येक मन्त्रीको संक्षिप्त जीवनी, शैक्षिक योग्यता, राजनीतिक यात्रा र मुख्य योगदानको विस्तृत प्रोफाइल प्रस्तुत गरिएको छ।

बालेन्द्र शाह (बालेन) को राजनीतिक यात्रा : र्‍यापरबाट प्रधानमन्त्रीसम्मको अनौठो सफर

बालेन्द्र शाह, जसलाई सबैले बालेन भनेर चिन्छन्, नेपालको राजनीतिमा एउटा आँधीबेहरी जस्तै उदाएका युवा नेता हुन्। २७ अप्रिल १९९० मा काठमाडौंको नारादेवीमा जन्मिएका बालेन मधेशी (मैथिल) परिवारबाट आएका छन्। उनको जन्म काठमाडौंमा भए पनि मूल घर महोत्तरी जिल्लासँग जोडिएको छ। उनी संरचनात्मक इन्जिनियर, पूर्वर्‍यापर र काठमाडौं महानगरपालिकाका पूर्वमेयर हुन्। १३ चैत २०८२ मा उनी नेपालको ४०औँ प्रधानमन्त्री बनेका छन् — नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा युवा प्रधानमन्त्रीमध्ये एक।

१. सुरुवाती जीवन र शिक्षा

बालेनको बाल्यकाल काठमाडौंको गैरीगाउँ (त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल नजिक) मा बित्यो। उनका बुवा रामनारायण शाह आयुर्वेदिक चिकित्सक थिए। उनले एलाइन्स एकेडेमी र भीएस निकेतन हायर सेकेन्डरी स्कुलबाट पढाइ पूरा गरे।

• सिभिल इन्जिनियरिङ (BE) — हिमालयन व्हाइटहाउस इन्टरनेशनल कलेज, काठमाडौं।
• संरचनात्मक इन्जिनियरिङ (MTech) — निट्टे मीनाक्षी इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी, बेंगलुरु (भारत)।
• हाल काठमाडौं विश्वविद्यालयबाट सिभिल इन्जिनियरिङमा विद्यावारिधि गर्दैछन् (नेवार सम्पदा संरक्षण र पर्यटन प्रवर्द्धनसम्बन्धी विषय)।

इन्जिनियरिङ पढ्दापढ्दै उनी संगीततर्फ आकर्षित भए।

२. र्‍यापरको रूपमा उदय (२०१२–२०२१)

बालेनको राजनीतिक यात्राअघिको मुख्य पहिचान नेपालको अन्डरग्राउन्ड हिप-हप (Nephop) दृश्य थियो।

• २०१२ मा उनको पहिलो गीत “सडक बालक” सार्वजनिक भयो, जसले सडक बालबालिकाको पीडा चित्रण गरेको थियो।
• २०१३ मा “Raw Barz” नामक युट्युब र्‍याप ब्याटलमा भाग लिएपछि उनी रातारात चर्चित बने।
• उनका गीतहरू भ्रष्टाचार, असमानता, युवाको निराशा, सरकारी अक्षमता र सामाजिक अन्यायविरुद्ध थिए। काला चश्मा, क्याजुअल लुक्स र बोल्ड लिरिक्सले उनलाई युवाहरूमाझ ‘आइकन’ बनायो।

संगीतबाट उनले ठूलो फ्यानबेस बनाए, जुन पछि राजनीतिक रूपमा ठूलो सम्पत्ति साबित भयो।

३. राजनीतिमा प्रवेश : स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा (२०२१–२०२२)

२०२१ को अन्त्यतिर बालेनले काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर पदमा स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा उम्मेदवारी घोषणा गरे। उनी कुनै पनि ठूलो दलसँग जोडिएका थिएनन्।

• २०२२ को स्थानीय निर्वाचन : उनले नेपाली कांग्रेसकी सृजना सिंह (३८,३४१ मत) र एमालेका केशव सत्पति लगायतलाई पराजित गर्दै ६१,७६७ मतसहित मेयर जिते। यो नेपालको राजनीतिक स्थापित व्यवस्थाका लागि ठूलो झट्का थियो।
• उनी काठमाडौंका १५औँ मेयर र स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा जित्ने पहिलो मेयर बने।

४. काठमाडौं मेयरको कार्यकाल (२०२२–२०८२)

मेयरको रूपमा बालेनले “काम गरौँ, कुरा कम गरौँ” शैली अपनाए।

• फोहोर व्यवस्थापन, सार्वजनिक यातायात सुधार, शहरी अनुशासन, स्वास्थ्य र शिक्षा क्षेत्रमा उल्लेखनीय काम गरे।
• उनी युवा र मध्यमवर्गीय नागरिकका बीच अत्यन्त लोकप्रिय बने। सामाजिक सञ्जाल र प्रत्यक्ष कामबाट उनले ठूलो समर्थन जुटाए।
• तर परम्परागत दलहरू र केही कर्मचारीतन्त्रसँग उनको सम्बन्ध तनावपूर्ण रह्यो।

५. रास्वपासँग जोडिनु र संसदीय यात्रा (२०२५–२०८२)

• २०२५ को अन्त्यतिर बालेन राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) मा औपचारिक रूपमा प्रवेश गरे।
• २०८२ को आम निर्वाचनअघि काठमाडौं महानगरको मेयर पदबाट राजीनामा दिए।
• झापा क्षेत्र नम्बर ५ बाट चुनाव लडे र पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली लाई झन्डै ५० हजार मतान्तर (६८,३४८ मत vs १८,७३४ मत) ले हराए। यो नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एउटा ठूलो उलटफेर थियो।

रास्वपाले निर्वाचनमा ठूलो सफलता हासिल गरेपछि बालेन पार्टीको वरिष्ठ नेता र प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार बने।

६. प्रधानमन्त्री बन्ने यात्रा (१३ चैत २०८२)

राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले संविधानको धारा ७६(१) अनुसार बहुमत प्राप्त दलको नेताको रूपमा बालेनलाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गरे। उनीसँगै १४ जना मन्त्रीले शपथ लिए।

यो नियुक्ति नेपालको इतिहासमा विशेष छ किनकि :

• संविधान २०७२ पछि धारा ७६(१) को पहिलो प्रयोग।
• मधेशी समुदायबाट पहिलो प्रधानमन्त्री।
• युवा (३६ वर्ष) नेतृत्वको उदय।

बालेनको राजनीतिक शैली र विशेषता

• स्वतन्त्र र निडर : दलगत राजनीतिभन्दा माथि रहेर काम गर्ने शैली।
• युवा केन्द्रित : भ्रष्टाचार नियन्त्रण, पूर्वाधार विकास, शिक्षा सुधार र युवा रोजगारीलाई प्राथमिकता।
• प्रत्यक्ष र बोल्ड : सामाजिक सञ्जाल र जनतासँग सीधा संवाद।
• समावेशी : उनको मन्त्रीमण्डलमा युवा, महिला, दलित, मधेशी र प्राविधिक व्यक्तित्वको राम्रो मिश्रण छ।

बालेनको यात्रा र्‍यापर → इन्जिनियर → स्वतन्त्र मेयर → संसद् सदस्य → प्रधानमन्त्री को अनौठो कथा हो। यो यात्राले नेपालको राजनीतिमा युवा शक्ति र परिवर्तनको आकांक्षा लाई नयाँ उचाइ दिएको छ।

अब उनको नेतृत्वमा बनेको सरकारले कति ठोस काम गर्न सक्छ भन्ने कुरा आगामी दिनहरूले देखाउने छन्। युवाहरूका लागि बालेन एउटा प्रेरणा बनेका छन् — “संगीतबाट राजनीतिसम्म, सपनालाई यथार्थमा बदल्न सकिन्छ” भन्ने सन्देश दिएका छन्।

डा. स्वर्णिम वाग्ले — अर्थमन्त्री (दोस्रो वरीयता)

• निर्वाचन क्षेत्र: तनहुँ–२ (दुई पटक निर्वाचित)
• शैक्षिक योग्यता: अर्थशास्त्रमा विद्यावारिधि (अस्ट्रेलियन नेसनल युनिभर्सिटी), हार्वर्डबाट MPA/ID, लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्सबाट BSc (Econ)।
• अनुभव: UNDP को एसिया प्रशान्त क्षेत्रको प्रमुख आर्थिक सल्लाहकार, विश्व बैंकमा काम, राष्ट्रिय योजना आयोगको उपाध्यक्ष (मन्त्रीस्तरीय)। नेपाली कांग्रेसबाट राजनीति सुरु गरेका वाग्ले रास्वपामा प्रवेश गरेका हुन्। आर्थिक नीति, पुनर्निर्माण र विकास योजनामा राष्ट्रिय/अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त विशेषज्ञ।

सुधन गुरुङ — गृहमन्त्री (तेस्रो वरीयता)

• निर्वाचन क्षेत्र: गोरखा–१
• उमेर: ३८ वर्ष
• पृष्ठभूमि: ‘हामी नेपाल’ संस्थाका संस्थापक। २०७२ को भूकम्पमा राहत कार्य, जेन–जी आन्दोलनका प्रमुख अनुहार। गोरखाको चुमनुब्री गाउँपालिकाका स्थानीय। बुबा माओवादी पृष्ठभूमिका थिए। आन्दोलनमा समन्वयकारी भूमिका खेलेका गुरुङले सांसद् तलब/सुविधा नलिने घोषणा गरेका छन्। युवा र सामाजिक कार्यकर्ताको छवि छ।

शिशिर खनाल — परराष्ट्र मन्त्री

• निर्वाचन क्षेत्र: काठमाडौं–६ (दुई पटक निर्वाचित)
• शैक्षिक योग्यता: सार्वजनिक नीतिशास्त्रमा स्नातकोत्तर (युनिभर्सिटी अफ विस्कन्सिन), राजनीतिक अर्थशास्त्रमा स्नातक (बृजपोर्ट युनिभर्सिटी)।
• अनुभव: Teach For Nepal का सह-संस्थापक (दुर्गम गाउँमा शिक्षक पठाउने अभियान)। पूर्वशिक्षामन्त्री। अन्तर्राष्ट्रिय समिति सदस्य, सहकारी छानबिन समितिमा काम। शिक्षासुधार र नीति निर्माणमा सक्रिय।

सुनिल लम्साल — भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्री

• निर्वाचन क्षेत्र: रूपन्देही–१
• पृष्ठभूमि: सिभिल इन्जिनियर, बालेनका साथी। काठमाडौं महानगरमा बालेन मेयर हुँदा पूर्वाधार सल्लाहकारको भूमिका निर्वाह गरेका थिए। फोहोर व्यवस्थापन र शहरी पूर्वाधारमा अनुभव। हाल काठमाडौं विश्वविद्यालयबाट फोहोर व्यवस्थापनमा विद्यावारिधि गर्दैछन्।

विराजभक्त श्रेष्ठ — ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्री

• निर्वाचन क्षेत्र: काठमाडौं–८
• पृष्ठभूमि: विवेकशील साझा पार्टीबाट राजनीति सुरु। पूर्वयुवा तथा खेलकुद मन्त्री। अस्पताल व्यवस्थापन र व्यापार प्रशासनमा स्नातक। जनता समाजवादी पार्टी नेता शरतसिंह भण्डारीका ज्वाइँ। ऊर्जा क्षेत्रमा नयाँ सोच ल्याउने अपेक्षा।

खड्कराज पौडेल (गणेश) — पर्यटन, संस्कृति तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री

• निर्वाचन क्षेत्र: कास्की–१
• पृष्ठभूमि: लेखक (उपन्यास ‘पैताला’ र अनुवाद ‘मुसा मानुस’)। अंग्रेजी साहित्यमा स्नातकोत्तर। पोखरा महानगरको स्वतन्त्र मेयर उम्मेदवार भइसकेका। बालेनसँग नजिकको सम्बन्ध। पर्यटन र संस्कृति संरक्षणमा सक्रिय।

सस्मित पोखरेल — शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि, युवा तथा खेलकुद मन्त्री

• निर्वाचन क्षेत्र: काठमाडौं–५ (कांग्रेस/एमाले/राप्रपाका हेवीवेटहरूलाई हराएर)
• उमेर: २९ वर्ष
• पृष्ठभूमि: विवेकशील साझा पार्टीबाट राजनीति। कानुन तथा व्यवस्थापनमा स्नातक, नीति तथा सुशासनमा स्नातकोत्तर गर्दै। बालेनको मेयर अभियान र घोषणापत्र लेखनमा महत्वपूर्ण भूमिका। शिक्षाको गुणस्तर सुधारमा जोड।

निशा मेहता — स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्री

• पृष्ठभूमि: सुनसरी इनरूवाकी, रास्वपा केन्द्रीय सदस्य। नर्सिङमा स्नातकोत्तर (भारत)। विराट टिचिङ अस्पतालमा काम गरेकी। स्वास्थ्य शिविर र प्रहरी श्रीमती संघसँग सम्बद्ध।

विक्रम तिमिल्सिना — सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्री

• निर्वाचन क्षेत्र: नुवाकोट–१
• शैक्षिक योग्यता: राजनीति तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा विद्यावारिधि (अस्ट्रेलिया)। सञ्चारकर्मी र शिक्षकको अनुभव। सुरक्षा व्यवस्थापन र सुशासनमा अध्यापन।

प्रतिभा रावल — संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्री

• पृष्ठभूमि: रास्वपा सहप्रवक्ता, पत्रकारिता पृष्ठभूमि। पार्टी सभापति रवि लामिछानेको सचिवालयमा काम गरेकी।

सोविता गौतम — कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्री

• निर्वाचन क्षेत्र: चितवन–३ (रेनु दाहालाई हराएकी)
• पृष्ठभूमि: कानुनमा स्नातकोत्तर। पूर्वसञ्चारकर्मी (स्वास्थ्य कार्यक्रम)। संसदीय समितिमा सक्रिय, विधेयक संशोधनमा योगदान।

गीता चौधरी — कृषि तथा पशुपन्छी विकास, वन तथा वातावरण मन्त्री

• उमेर: ३३ वर्ष
• पृष्ठभूमि: कञ्चनपुरकी थारू महिला। कानुनमा स्नातकोत्तर। गरिब, दलित र सीमान्तकृतलाई कानुनी सहायता। पूर्वएमाले, नागरिक उन्मुक्ति पार्टी हुँदै रास्वपा। भूमिहीन र किसान समस्या समाधानमा सक्रिय।

दीपक साह — श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्री

• निर्वाचन क्षेत्र: महोत्तरी–२
• शैक्षिक योग्यता: पब्लिक हेल्थ, अप्टोमेट्री र एलएलबी। लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्सबाट स्वास्थ्य नीति तथा वित्तमा स्नातकोत्तर। नेपाल दृष्टि विशेषज्ञ संघका अध्यक्ष।

सीता वादी — महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्री

• उमेर: २९ वर्ष
• पृष्ठभूमि: सुर्खेतकी बादी समुदायकी महिला। राजनीतिशास्त्रमा स्नातकोत्तर। बालुवा चालेर जीविकोपार्जन गर्ने परिवारबाट आएकी। पत्रकारिता र सामाजिक कार्यबाट राजनीतिमा। दलित महिला क्लस्टरबाट समानुपातिक सांसद। सीमान्तकृत समुदायको पहिलो उच्च प्रतिनिधित्व।

यो मन्त्रीमण्डलमा युवा नेतृत्व, प्राविधिक विशेषज्ञता र समावेशिता को राम्रो मिश्रण देखिन्छ। बालेन सरकारले भ्रष्टाचार नियन्त्रण, पूर्वाधार विकास, शिक्षा सुधार र आर्थिक रूपान्तरणलाई प्राथमिकता दिने अपेक्षा गरिएको छ।