काठमाडौं — इरानसँगको युद्ध चौथो साता प्रवेश गर्दा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अचानक ‘शान्ति’ को बाटो खोज्न थालेका छन् । तर यो शान्ति कुनै साधारण वार्ता होइन — ट्रम्प प्रशासनले इरानको अर्को नेता ‘छान्ने’ योजना बनाउन थालेको छ ।
अमेरिकी प्रशासनका दुई उच्च अधिकारीहरूका अनुसार, इरानको ६४ वर्षीय संसद् अध्यक्ष मोहम्मद बागेर गालिबाफ लाई ट्रम्प प्रशासनले ‘काम लाग्ने साझेदार’ को रूपमा हेर्न थालेको छ । उनी नै इरानको अर्को चरणको नेतृत्व गर्न सक्ने र ट्रम्प प्रशासनसँग तेल सम्झौता गर्न सक्ने ‘हट अप्सन’ मध्ये एक भएको पोलिटिकोले उल्लेख गरेको छ ।
“उनी हाम्रो लागि तातो विकल्प हुन्,” एक प्रशासनिक अधिकारीले भने, “तर हामीले उनीहरूलाई परीक्षण गर्नुपर्छ । हतारमा निर्णय गर्न सकिँदैन ।”
ट्रम्पको दोस्रो लक्ष्य : तेल
ट्रम्पको मुख्य चासो इरानको तेल हो । उनी इरानको प्रमुख तेल हब खार्ग आइल्याण्ड लाई नष्ट गर्न चाहँदैनन् । किनकि उनलाई के आशा छ भने नयाँ नेता बसाल्न पाए भेनेजुएलाको डेल्सी रोड्रिगेज जस्तै ‘हामीलाई राम्रो तेल सम्झौता’ दिनेछन् ।
एक अधिकारीले भने, “यो सबै भेनेजुएलाको मोडेल जस्तै हो । हामीले भन्छौं — ‘तिमीलाई हामी राख्छौं, हामी तिमीलाई हटाउँदैनौं । तिमी हाम्रा मान्छेसँग काम गर्छौ र हामीलाई पहिलो राम्रो तेल डिल दिन्छौ ।’” क्रासिस ग्रुपको रिपोर्टमा उल्लेख छ ।
गालिबाफ को हुन् ?
मोहम्मद बागेर गालिबाफ इरानको संसद् अध्यक्ष मात्र होइनन्, उनी पूर्व तेहरान मेयर, प्रहरी प्रमुख र क्रान्तिकारी गार्डका उच्च अधिकारी पनि हुन् । उनी बारम्बार अमेरिका र इजरायललाई ‘ठूलो जवाफ’ दिने धम्की दिन्छन् । तर ट्रम्प प्रशासनका केही अधिकारीहरू उनलाई ‘व्यावहारिक र महत्वाकांक्षी’ ठानेका छन् ।
तर इरान विज्ञहरू यसमा शंका व्यक्त गर्छन् । इन्टरनेशनल क्राइसिस ग्रुपका अली वाएजले भने, “गालिबाफ इरानको इस्लामिक व्यवस्थाको पूर्ण समर्थक हुन् । उनी अमेरिकालाई ठूलो छुट दिन सक्ने सम्भावना निकै कम छ । इरानको सैन्य र सुरक्षा संस्थाहरूले उनलाई कडाइका साथ नियन्त्रण गर्नेछन् ।”
रेजा पहलवीको विकल्प खारेज
ट्रम्प प्रशासनले इरानका निर्वासित राजकुमार रेजा पहलवी (पूर्व शाहका छोरा) लाई भने पूर्ण रूपमा खारेज गरेको छ । एक अधिकारीले भने, “रेजा पहलवी ? भगवानले नमाने १ उनी बाहिर हुर्केका छन् । उनलाई इरानमा राख्नु भनेको अराजकता निम्त्याउनु हो ।”
ट्रम्पको ‘५ दिनको ब्रेक’
सोमबार ट्रम्पले भनेका थिए — “मैले इरानका ऊर्जा पूर्वाधार र पावर प्लान्टमा ५ दिनसम्म कुनै सैन्य हमला रोक्ने निर्णय गरेको छु ।” उनी इरानसँग ‘ठोस’ व्यक्तिहरूसँग सम्पर्क भइरहेको र स्ट्रेट अफ होर्मुज खोल्ने विषयमा कुराकानी भइरहेको बताएका छन् ।
तर व्हाइट हाउसका केही निकटवर्तीहरूले यो ‘समय किन्ने’ रणनीति मात्र भएको बताएका छन् । एक गल्फ अधिकारीले भने, “ट्रम्प बजार स्थिर गर्न र आफ्नो ४८ घण्टे अल्टिमेटमबाट पछि हट्ने बहाना बनाउन खोज्दै छन् ।”
इरानको प्रतिक्रिया
गालिबाफले सोमबार नै अमेरिकासँग कुनै वार्ता नभएको स्पष्ट गरेका छन् । तर अमेरिकी अधिकारीहरूले उनको कथनलाई ‘आन्तरिक पोस्टगचष्लन’ मात्र ठानेका छन् ।
प्रशासनका एक वरिष्ठ अधिकारीले भने, “हामी अहिले ‘टेस्टिङ फेज’ मा छौं । को उठ्न सक्छ, को नेतृत्व चाहन्छ, को प्रयास गर्छ — हामी हेर्दैछौं । यदि कोही कट्टरपन्थी देखियो भने हामी हटाउँछौं ।”
के हुन्छ अब ?
ट्रम्प प्रशासन इरानमा भेनेजुएला मोडेल दोहोर्‍याउने सपना देखिरहेको छ — शक्तिशाली नेता छान्ने, तेल सम्झौता गर्ने र युद्धबाट ‘सम्मानजनक’ बाहिर निस्कने । तर इरान विज्ञहरू भन्छन् — इरान भेनेजुएला होइन । यहाँको व्यवस्था, सेना र सुरक्षा संस्थाहरू निकै बलियो छन् । अमेरिका र इजरायलको हमलापछि तेहरानमा विश्वास होइन, गहिरो अविश्वास छ ।
के ट्रम्पले इरानमा ‘अर्को नेता’ छान्न सक्लान् ? वा यो केवल बजार स्थिर पार्ने र समय किन्ने चाल मात्र हो ?

( इन्टरनेशनल क्राइसिस ग्रुप, रोयटर्स र पोलिटिकोका आधारमा )