काठमाडौं : नेपाल आज प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनमा उत्रिएको छ। यो निर्वाचन जेनजी आन्दोलनले तत्कालीन सरकार र संसद् विघटन गरेको ६ महिनापछि भएको पहिलो ठूलो राजनीतिक परीक्षा हो। तर नेपालको निर्वाचन यात्रा यो मात्र होइन — यो प्रजातन्त्रको लामो संघर्ष, राजतन्त्रको अन्त्य र संघीय गणतन्त्रको स्थापनासँग जोडिएको कथा हो। १९५९ मा पहिलो बहुदलीय निर्वाचनदेखि आजसम्म नेपालले १० वटा प्रमुख संसदीय निर्वाचन (वा समकक्ष) गरेको छ, जसले देशको राजनीतिक परिदृश्यलाई आकार दिएको छ।

१९५१–१९६०: प्रजातन्त्रको पहिलो प्रयोग र विघटन : राणा शासनको अन्त्यपछि १९५१ मा प्रजातन्त्र सुरु भयो। राजा त्रिभुवनले अन्तरिम व्यवस्थापिका–संसद् गठन गरे। तर वास्तविक निर्वाचन १९५९ मा भयो — नेपालको इतिहासमा पहिलो बहुदलीय संसदीय निर्वाचन। मतदान फागुन १ देखि चैत २८ सम्म (४५ दिन) चलेको थियो। कुल मतदाता ४२ लाख ४६ हजार, मतदान ४२.१९%। नेपाली कांग्रेसले ७४ सिट जितेर बहुमत ल्यायो। बीपी कोइराला पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री बने। तर १९६० मा राजा महेन्द्रले संसद् विघटन गरी पञ्चायती व्यवस्था लागू गरे, जसले ३० वर्षसम्म बहुदलीय प्रजातन्त्र रोके।

१९६०–१९९०: पञ्चायती व्यवस्था र जनमत संग्रह : पञ्चायतकालमा पार्टीविहीन निर्वाचन भए। १९८० मा बहुदलीय कि सुधारित पञ्चायत ? जनमत संग्रह भयो — पञ्चायत पक्षले ५४.९९% जित्यो (धाँधलीको आरोप लाग्यो)। १९८१ र १९८६ मा राष्ट्रिय पञ्चायत निर्वाचन भए तर पार्टीविहीन थिए। १९७९ को विद्यार्थी आन्दोलनले बहुदलीय प्रजातन्त्रको मागलाई बलियो बनायो।

१९९०–२००६: बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनरुत्थान र माओवादी विद्रोह : १९९० को जनआन्दोलनले बहुदलीय प्रजातन्त्र फर्कायो। १९९१ मा पहिलो संसदीय निर्वाचन भयो — नेपाली कांग्रेसले ११० सिट जितेर सरकार बनायो। गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री बने। १९९४ र १९९९ मा पनि संसदीय निर्वाचन भए तर अस्थिर सरकार र माओवादी विद्रोह (१९९६) ले चुनौती दियो।

२००६–२०१५: संविधानसभा र गणतन्त्रको स्थापना : २००६ को जनआन्दोलनले राजतन्त्रलाई कमजोर बनायो। २००८ मा पहिलो संविधानसभा निर्वाचन भयो — माओवादीले २२० सिट जित्यो। २००८ मे २८ मा संविधानसभाले २३९ वर्ष पुरानो राजतन्त्र अन्त्य गरी संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्‍यो। पहिलो संविधानसभाले संविधान बनाउन नसकेपछि २०१३ मा दोस्रो संविधानसभा निर्वाचन भयो। २०१५ मा संविधान जारी भयो जसले नेपाललाई संघीय संरचनामा लग्यो।

२०१७ र २०२२: संघीय संसद् निर्वाचन : २०१७ मा पहिलो संघीय संसद् निर्वाचन भयो — नेकपा (एमाले–माओवादी गठबन्धन) ले बहुमत ल्यायो। केपी शर्मा ओली प्रधानमन्त्री बने। २०२२ मा दोस्रो संघीय निर्वाचन भयो — नेपाली कांग्रेस र माओवादी केन्द्रको गठबन्धनले सरकार बनायो। पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड प्रधानमन्त्री बने।

२०२६: जेनजी आन्दोलनपछिको निर्वाचन : जेनजी आन्दोलन (२०२५ सेप्टेम्बर) ले सरकार ढाल्यो। पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्की कार्यकारी प्रमुख बनिन्। राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले फागुन २१ का लागि निर्वाचन घोषणा गरे। यो नेपालको १०औं प्रमुख संसदीय निर्वाचन हो। युवा मतदाताको ठूलो सहभागिताले राजनीतिक परिदृश्यमा नयाँ पुस्ताको प्रभाव देखाउने अपेक्षा छ।

नेपाल निर्वाचन इतिहासका मुख्य विशेषताहरू

• निर्वाचन प्रणालीको विकास: १९५९ मा साधारण बहुमत, १९९० पछि मिश्रित, २०१५ पछि FPTP + समानुपातिक।
• मतदाता संख्या: १९५९ मा ४२ लाखबाट २०२६ मा १.८९ करोड पुगेको छ।
• मुख्य दलहरू: नेपाली कांग्रेस, नेकपा (एमाले), माओवादी केन्द्र, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी आदि।
• चुनौतीहरू: राजनीतिक अस्थिरता (२००८ पछि १३ सरकार), विद्रोह, राजतन्त्र अन्त्य र संघीयता।

नेपालको निर्वाचन इतिहास प्रजातन्त्रको संघर्ष, राजतन्त्रको अन्त्य र संघीय गणतन्त्रको स्थापनाको कथा हो। आजको मतदानले यो यात्रालाई नयाँ अध्याय थप्नेछ। युवा मतदाताको ठूलो सहभागिताले राजनीतिमा नयाँ ऊर्जा र परिवर्तनको संकेत दिएको छ। सबै मतदातालाई शान्तिपूर्ण र उत्साहजनक रूपमा मतदान गर्न निर्वाचन आयोगले आग्रह गरेको छ।